Atalar yaxşı deyib;

“yersiz gəldi, yerli qaç!”
XIX-cu esrin evvellerinde indiki Yardimli erazisi Talish xanliginin SEFIDASHT (Spidasht SPI+DASHT) mahalinin dag erazisine tasaduf edirdi. O zamandan Talisha Russiyadan bir cox insanlar gelerek bu erazileri oyrenmeye calishdilar. Bu yenice birleshdirilmish erazilerde siyasi idarecilik cox zeif oldugundan ve usyanci ab-havanin saxlanmasi erazinin etnik durumunun oyrenilmesini gundemde duran en umde meselelerden biri idi.
Heqiqeti mexfi orqanlarin gonderdiyi insanlar oz idareleri ucun hazirladigi yazilarda axtarmaq lazim, cunku onlar veziyyeti mumkun qeder oldugu kimi gostermeli idiler ki, zamani yetishende, bu dolgun informasiya esasinda rehberlik yanlish qerar vermesin. Bu insanlarin verdiyi melumatin heqiqete mumkun qeder yaxin olmasinda maraqli olmasi ve boyuk mesuliyyet dashidiqlari barade danishmaq mence luzumsuzdur. Bu mexfi orqanlarda calishan insanlarin oz ishinin peshakari olmasida shubheler dogurmur.
Talish xanligi erasinin аrashdirilmasi Leqkobitova hevale edilir. (В.Легкобытова. (Легкобытов В. Талышинское ханство. – Обозрение Российских владений за Кавказом в статистичеком, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях. СПб, 1836, ч. III). Leqkobitov indiki Yardimli erazisindeki tayfalar haqqinda soz acaraq talish dilinde ve turk dilinde danishan tayfalari sadalayir. Onun melumatina esasen: 1) talishca danishan tayfalar: Allar, Pirembel, Delagarda: 2) turkce danishan tayfa - Sefidasht, bununla bele muellif bu tayfalarin yuxarida adi sadalanan talish tayfalari ile eynikoklu oldugunu vurgulayir. Bu da ki, Sefidash tayfasinin dilininde vaxti iken talish dili olduguna delalet edir.
Bu tayfalarin assimilyasiya olaraq turkleshme xronologiyasini texmini gostermeye caishacayiq:
1) Sefidasht tayfasi - 18 esr erzinde turkleshib;
2) Delagarda tayfasi - 19 esrin ortalarina turkleshib, amma bezi qruplari talish dilinde 19 esrin sonlarina qeder istifade edib, meselen bu tayfanin aran Qarabagina kocen qollari.(indiki Fizuli rayonu)
3) Pirembel tayfasi - 19 esrin ortalarina turkleshdi.
4) Allar tayfasi - Muganda olan allarlilarin 4 esas kendinden 3-cu ehalinin qatishiq oldugundan 20-ci esrin evvelinde turkleshdi. Muganda olan Allar kendi (Celilabad) 20-ci esrin 30- 40-ci illerinde turkleshdi ( bu melumat 70-ci illerde Talishin yegane tedqiqatcisi Atiqa Izmaylovadandir). Amma Yardimlida yashayan allarlilar (Allar ve Shixhuseynli kendleri) indide talish dilinden istifade etmekdediler ve 2000-ci illerin evvellerinde Talishi tedqiq eden amerika alimleri (oxu keshfiyyatcilari) bu kendleri (usteqel orandlilarin Tili kendini) talish oldugunu vurguladilar. Amma son on ilde bu allar talishlari uzerinde manqurtlashma istiqametinde o qeder quvvetli ish gedib ki, vaxti ile talishca sher yazan insan bu gun ozunun turk oldugunu vurgulayir. Eyer shairini bu cu deyishdiriblerse, gos sade kendcisi nece turkleshmeye mezur qalib.
Bu tayfalardan bashqa 5) Pornaim tayfasidir ki, Pornaim adli mikrobolgede yashayib.Bu tayfanin talish olmasi barede hele 19-esrin sonlarinda Talishistana gozel beled olan Kistenev yazirdi ve orand, allar tayfalari ile talish maldar tayfalarinin sirasinda adini cekirdi. Pornayim mikrobolgesi yari Lerikde, yari Yardimlida yerleshir. Buna baxmayaraq, her iki rayon erazisinde olan pornayim kendleri demek olar ki bu gune tam turkleshib. Qocalar sirainda talishca bilenlere rast gelmek olar. Rus imperiyasina birleshdirilenden sonra, indiki Yardimli rayonu erazisin serheddin o terefinden, yeni Irandan kutlevi suretde qacqin axini vuset aldi. Amma xanliq hele durmaqda idi. Turkdilli olan bu camaati Talish xanliginin esasen serhed bolgelerinde yerleshdirdiler. Hansi kendler bu cammata oz yurdunda yer verdise, mehz o kendler qisa zamanda turkleshdi ve qacqinlari yurdunda yerleshdirmeyen kendlerin turkleshmesinde bir kecici rolunu oynadi.
Eyni ile yaxarida qeyd etdiyimiz proses Lerikin Zevand bolgesinde ve Mugan duzunde bash verdi. Onuda qeyd edak ki, Muganda yerleshen rayonlarimizda ehalinin cox boyuk hissesi mehz yuxarida adlari cekilan talish tayfalarinin varisleridir. Meselen, delagarda tayfasinin varisleri Celilabadin 20-25 kendinde ehalinin ekseriyyetini teshkil edir, pirembel, sefidasht tayfalarinin varisleride azindan bu qeder kendlere sahibdir.
Sonda: TALISHDA IKI CUR INSAN VAR - TALISH VA GELME, UCUNCUSU YOXDUR. TALISHISTANDA YASHAYANA VE MEN TALISH DEYILEM DEYENIN SADECE ASSIMILYASIYA TARIXINI, YAXUD BABALARININ QACQIN QISMINDE BU ERAZILERE HARADAN QACIB GELDIYINI MUEYYET ETMEK QALIR.... ve rahmatullahi va barakatuhu
Tarixçi Vüqar Salayevin Facebooc-da yazdığı şərh
Təqdim etdi: Mehdibəy Səfərov / www.talish.org/