ДУСЛЫК )))

Ислам — витрина, репрессияләр — чынбарлык: Татарстанның икейөзле сәясәте Казанда Ислам хезмәттәшлеге оешмасы илләре милли банклары съездын уздыру «тарихи вакыйга» һәм «ислам дөньясы белән элемтәләрне ныгыту» дип тәкъдим ителә. Түрәләр һәм аларга якын экспертлар халыкара финанс үзәге, инвестицияләр һәм партнерлык турында сөйли. Әмма бу матур витрина артында Русиянең оккупацион сәясәте һәм Татарстандагы аның башкаручылары кулланган иске схема ята — динне корал итеп файдалану. Бу очракта Ислам уңайлы брендка әйләндерелә. Форумнарда, рәсми мәйданнарда аны күрсәтәләр, мөселман илләреннән акча һәм лояльлек җәлеп итү өчен. Ләкин бу процесслардан килгән табыш федераль структуралар һәм якын элиталар кулында туплана. Гади халык, динне һәм традицияне саклаучылар, бу «хезмәттәшлек бәйрәменнән» читтә кала. Моннан да артыгы — нәкъ шундый халыкара чаралар алдыннан мөселман активистларга басым көчәя. Махсус хезмәтләр «активлаша»: җинаять эшләре ачыла, «экстремизм» һәм «терроризм» дигән гаепләр уйлап чыгарыла. Ассимиляциягә каршы торучылар, халык хокуклары турында сөйләүчеләр, үз идентичлеген яклаучылар һөҗүм астына эләгә. Аларны җәмәгать киңлегеннән алып ташлыйлар, чит кунаклар өчен «матур күренешне» саклау өчен. Бу практика күптән системаға әйләнде. Бер яктан — тышкы дөньяга «толерантлык» һәм «ачыклык» күрсәтү, икенче яктан — төбәк эчендә бәйсез ислам позициясен бастыру. Махсус хезмәтләр монда боерыкны гына үтәми, ә үз мәнфәгатьләрен дә кайгырта — отчетлар, дәрәҗәләр, финанс агымнар. Татарстанның урындагы хакимияте бу система эчендә арадашчы ролен башкара. Алар халыкны якламый, ә үзәк мәнфәгатьләрен хезмәтләндерә, динне тышкы сәясәт һәм эчке контроль коралына әйләндерергә ярдәм итә. Нәтиҗәдә Ислам — декорация, инвестицияләр — максат, ә халык — фон гына. Һәм «партнерлык» турында сүзләр никадәр күбрәк яңгыраса, шулкадәр ачыграк күренә: пәрдә артында системалы басым бара, анда дин бары тик сәясәт һәм табыш өчен кулланыла.

Урыс нацистлары хакимият яклавы астында ничек җәзасыз кала Иң зур сәүдә үзәкләренең берсе булган «Аура»да булган погром Русиядә еллар буе хакимиятнең агрессив милләтчелек белән уйнарга тырышуы нинди нәтиҗәләргә китерүен тагын бер кат күрсәтте. Төрле бәяләүләр буенча илледән ике йөз кешегә кадәр булган яшьләр төркеме сәүдә үзәгенә бәреп кереп, «урыс булмаганнарны» эзли башлады. Болар — скинхедлар иде, һәм алар үз максатларын яшермәде: камера алдында турыдан-туры «урыс булмаган милләт кешеләренә» һөҗүм итәргә килүләрен әйттеләр. Бу «ау»ның нәтиҗәсе — пычак белән яраланган бер кеше. Бу вакыйга очраклы сугыш та, үзеннән-үзе чыккан низаг та түгел. Бу — радикаль милләтчелекне еллар буе үстереп килгән мохитнең туры нәтиҗәсе. Ультрауң төркемнәр ачык рәвештә үз тарафдарларын коралланырга чакырганда, урамнарда кешеләрне тышкы кыяфәте һәм чыгышы буенча эзләгән төркемнәр йөргәндә, ә хакимият моны күрмәмешкә салышканда, табигый сорау туа: монда битарафлык кайда бетә һәм турыдан-туры яклау кайда башлана? Русия хакимияте еш кына «милләтара татулык» турында сөйләргә ярата. Әмма чынбарлык бөтенләй башкача күренә. Пропаганда «бердәмлек» лозунгларын кабатлаганда, шәһәрләрдә урыс нацистлары иркен йөреп, үзләренең расист карашларына туры килмәгән кешеләргә каршы ау оештыра. Һәм һәр шундый погром аларда тулы җәзасызлык хисен тагын да ныгыта. Бу хәлнең иң куркынычы хәтта пычаклар да, ватылган витриналар да түгел. Иң куркынычы — дәүләт җәмгыятькә җибәргән сигнал: әгәр син агрессив милләтчеләр төркеменең өлеше икән, сиңа гади кешеләргә караганда күбрәк рөхсәт ителә. Димәк, иртәгә мондый төркем теләсә кайда — метрода, урамда, теләсә кайсы сәүдә үзәгендә — пәйда булырга мөмкин. Һәм моны көтелмәгән хәл дип әйтү мөмкин булмаячак.

Империянең үз тамырларына кайту алдында куркуы XX гасыр башында Русия империясенең чиновниклары һәм православ миссионерлары бер үк күренеш турында борчылып яза башлый. Алар моны «диннән төшү» дип атый. Чынлыкта исә сүз башка нәрсә турында бара: чукындырылган татарларның үз диненә, үз мәдәниятенә һәм үз халкына кире кайтуы турында. Моның ачык мисалларының берсе — православ миссионеры Дмитрий Кобловның 1910 елда чыккан «Идел буе краеның инородецларын татарлаштыру» дигән китабы. Анда ул борчылып таный: чукындырылган татарлар арасында кире кайту хәрәкәте кимеми, киресенчә, киңәя һәм көчәя. Империя хакимияте өчен бу бик куркыныч сигнал була. Коблов ачык итеп яза: хәтта «православ динендә нык торучы» дип саналган чукындырылган татарлар да вакыт узу белән исламга кире кайтырга мөмкин. Моның сәбәбе бик гади: алар үз халкы арасында яшәвен дәвам итә, телен, гореф-гадәтләрен саклый һәм мөселман татарлары белән туганлык хисен югалтмый. Нәкъ менә шул бәйләнеш көчләп чукындыру сәясәтенең нигезен җимерә. Миссионерларны аеруча борчыган нәрсә — татарларның Идел буе башка халыкларына йогынтысы. Коблов үзе дә таный: күп төбәкләрдә чуашлар һәм мари халкы татар мохитенең көчле мәдәни һәм дини тәэсирен тоя. Алар татарлар белән янәшә яшәгән урыннарда ислам тарала, төрки мәдәни бәйләнешләр көчәя, ә империя идеологлары моны курку белән «татарлашу» дип атый. Бу юллар гади миссионер язмасы гына түгел. Бу — колониаль хакимиятнең куркуын күрсәткән документ. Империя яхшы аңлаган: бернинди дәүләт басымы да төп халыкларны үз диненнән, теленнән һәм тарихи хәтереннән тулысынча аера алмый. Чукындырудан дистәләрчә еллар узгач та кешеләр үзләренең тамырларына кире кайта. Һәм нәкъ менә шул кайту империя төзергә тырышкан «уңышлы ассимиляция» мифын җимерә.