#КАЪБ АЛ-АҲБОР, у ҳеч ким ривоят қилмаган нарсаларни ривоят қилган ҳибр эди..!

У Каъб ибн Матиъ ибн Зу Ҳажан ал-Ҳимярий, Абу Исҳоқ. Яманда яҳудий оиласида туғилган, Ҳимяр қабиласига мансуб. Яҳудийларнинг уламолари ва роҳибларидан бўлиб, Таврот китобларини яхши билар, пайғамбарлар ва элчиларнинг ҳаётларини ёд билар эди.
Шунинг учун унга «Ҳибр—катта уламога бериладиган яҳудий унвони берилган.
Туғилиши тахминан ҳижриятдан 72 йил олдин (милодий 551 йил) деб ҳисобланади. 32 ҳижрий (милодий 652) йили Шомдаги Ҳимс шаҳрида 104 ёшида вафот этган.
Айтишларича, унинг асл исми ибрончада «Ақиба» бўлиб, «Каъб» шу номнинг ўзгартирилган шаклидир. Унинг ўзи ва отасининг исми (Матиъ) араб тилларига ғалати эди, бу унинг соф араб бўлмаганлигидан далолат беради.
Шунга қарамай, у Ҳимяр қабиласига иттифоқ орқали нисбат берилган ва тобеинлар давридаги энг таъсирли шахслардан бирига айланган.
Каъб ал-Аҳбор Абу Бакр Сиддиқ​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ халифалигида, баъзи ривоятларда Умар ибн Хаттоб​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ даврида Исломни қабул қилган. Айрим ривоятларда эса у Пайғамбар ﷺ даврида, Али ибн Абу Толиб​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ Яманга юборилганида Исломга кирган.
У ислом нурини Тавротдаги охири замон Пайғамбари ҳақидаги башоратларга ўхшаш деб билган. Унинг Исломга киришининг энг ишончли сабаби шуки, у Бани Исроил китобларида Пайғамбар ﷺ сифатларини ўқиган ва Мадина хабарлари билан мос келганини кўриб, иймон келтирган.
У шундай деган:
«Аллоҳга қасамки, унинг сифати Тавротда от юзидаги холига ўхшайди.»
Исломга киргандан сўнг у Умар ибн Хаттоб​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ замонида Мадинага келди. Халифа уни илиқ кутиб олди ва уламолар мажлисига ўтказди. Умар ундан ўтган умматлар ва Бани Исроил хабарлари ҳақида сўрарди.
Имом Зҳаҳабий «Сияр аълом ан-нубало»да у ҳақида шундай деган:
«Каъб ал-Аҳбор: у Каъб ибн Матиъ ал-Ҳимярий ал-Ямоний, олим ҳибр. Яҳудий бўлиб, Пайғамбар ﷺ вафотидан кейин Исломга кирган.
Умар​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ даврида Ямандан Мадинага келган, Муҳаммад ﷺ саҳобалари билан ўтириб, уларга Исроилий китоблардан ҳикоя қилган, ажойиботларни ёд билар, саҳобалардан суннатларни олган. Исломи гўзал, диёнати мустаҳкам, уламоларнинг энг фазилатлиларидан эди.»
У Умар, Суҳайб​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ва бошқалардан ривоят қилган.
Ундан эса Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Муовия​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ва бошқалар ривоят қилишган. Ҳатто Абдуллоҳ ибн Салом​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ундан бир куни сўраган:
«Эй Каб, илм эгалари кимлар?»
Каб: «Уни амал қиладиганлар», — деди.
Абдуллоҳ: «Илмни олимлар қалбидан нима кетказади?»
Каъб: «Очиқкўзлик, нафснинг очкўзлиги ва одамлардан ҳожат сўраши», — деди.
Абдуллоҳ: «Ҳақ гапирдинг», — деди.
Кейинроқ Каъб Мадинани тарк этиб Шомга кўчиб ўтди, Ҳимсда жойлашди. У ерда илм аҳлларидан бирига айланди, ҳадислар ривоят қилди, аввалги китобларни тафсир қилди ва Бани Исроилдан олинган ваъзлар билан одамларни эслатди.
Унинг энг ажойиб ривоятларидан бири:
«Бани Исроил Байтул-Муқаддасда намоз ўқиётган эди. Бирдан икки киши келди. Бири ичкари кирди, иккинчиси кирмади. У масжид эшигида туриб:
«Мен Аллоҳнинг уйига кирмайман. Менга ўхшаш одам Аллоҳ уйига кирмайди, чунки мен фалон ва фалон ишни қилганман», — деб йиғлади ва кирмади.
Каъб деди: Эртасигаёқ ёзилдики, у сиддиқдир.»
У тобеин бўлишига қарамай, баъзи саҳобалардан ривоят қилган ва саҳобалар ҳам ундан ривоят қилишган (бу жуда кам учрайдиган ҳолат). Унинг ривоятлари Абу Довуд, Термизий, Насаий сунанларида мавжуд.
Ундан энг кўп ривоят қилганлар:
Абу Ҳурайра​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ
Абдуллоҳ ибн Аббос​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ
Муовия ибн Абу Суфён​رَضِيَ اللهُ عَنْهُ
Тубайъ ал-Ҳимарий
Аслам (Умарнинг озод қилинган қули)
Абу Салом ал-Асвад
Унинг зуҳд ва ваъзлар ҳақида Ибн Муборак ривоят қилганида шундай деган: «Агар олимни дунёни севиб қолганини кўрсангиз, унинг динида гумон қилинг.»
Ислом уламоларининг унга бўлган муносабати турлича:
- баъзилар уни тафсир ва ҳадис китобларига кирган «Исроилиёт»нинг манбаи деб билишган,
-баъзилар эса Ислом унинг илмини тўғри йўлга солиб, тўғрилашга ёрдам берган, деб ҳисоблашган.
Аммо ҳамма унинг Исломи гўзал, диёнати мустаҳкам, зоҳид ва ваъзгўй бўлганига, Аллоҳдан қўрқиб кўп йиғлаганига ва аввалги пайғамбарлар илмини яхши билганига иттифоқ қилган.
Баъзи муаррихлар шундай деган:
«Каъб гапира бошласа, мажлис жим бўлиб қоларди, гўё уларнинг бошларида қушлар ўтиргандек. Мажлисидан ҳеч ким ҳикматсиз чиқмасди.»
Каъб ал-Аҳбор 32 ҳижрий йили, Усмон ибн Аффон шаҳид бўлишидан бир йил олдин вафот этган. У Ҳимсда, баъзиларга кўра Дамашқда, баъзиларга кўра Жизада дафн этилган. Қабри ҳақида ихтилоф бор, лекин унинг сўзлари тафсир ва ҳадис китобларида, Бани Исроил хабарларини араб кўзи билан ўқиганлар хотирасида сақланиб қолган.