БИСМИЛЛАҲИР РОҲМАНИР РОҲИЙММ

---
РИЗҚ 2 ТОМОНДАН КЕЛАДИ, ОСМОНДАН ВА ЁРДАН. ОСМОНДАН КЕЛАДИГАНИ МАЪНАВИЙ, РУҲ УЧУН, ЕРДАН КЕЛАДИГАНИ МОДДИЯТ - ВУЖУД УЧУН ДЕЙИШАДИ. ҚУРЪОН ВА СУННАТГА КЎРА БУ ҚАНЧАЛИК ТЎҒРИ?
Ризқнинг икки томондан – осмондан маънавий (руҳ учун) ва ердан моддий (вужуд учун) келиши ҳақидаги таълимот кенг тарқалган бўлиб, айниқса тасаввуф ва ирфон адабиётларида учрайди. Ушбу тушунчани Қуръон ва Суннат нурида, яъни асосий манбалар асосида батафсил кўриб чиқамиз.
I. “Ризқ” луғавий маъноси ва қамрови
“Ризқ (الرزق)” сўзи луғатда “бериш” ёки “тақсимлаш” маъноларини англатади. Рағиб Исфаҳоний (“ал-Муфрадат”) ва бошқа муфассирларнинг таъкидлашича, Қуръон ва ҳадисларда ризқ уч маънода ишлатилади:
а) Умумий яхшиликлар: Аллоҳ берган дунёвий ва охиратвий барча неъматлар, яъни фазлу марҳамат. Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “...Улар бериб турадилар (яъни, садақа қиладилар) Биз уларга ризқ қилиб берган нарсалардан” (Бақара сураси, 3-оят).
б) Моддий озуқа ва бошқа фойдаланиладиган нарсалар: Инсон танасини озуқалантирадиган, кийиладиган ёки ишлатиладиган ҳамма нарса. Пайғамбар (с.а.в.) қушлар мисолида ризқнинг моддий жиҳатига таъкидлаган: “Агар сизлар Аллоҳга тўғри таваккул қилсангизлар, Аллоҳ сизларга қушларга берганидек ризқ берган бўларди. Улар эрталаб очиқ ҳолда (уяларидан) чиқиб, кечқурун тўқ ҳолда қайтадилар”.
в) Умумий яхшилик ва марра: Мулк, илм, обрў-эътибор каби катта яхшиликлар ҳам ризқ ҳисобланади.
Ислом уламолари ризқ тушунчасини яна иккига бўладилар:
1. Моддий ризқ: Ҳар турли егулик, ичимлик, кийим-кечак, пул, мол-дунё, фарзандлар, жисмоний қувват, билим ва бошқалар.
2. Маънавий ризқ: Руҳга ва қалбга озуқа бўлувчи нарсалар. Бунинг бош ва энг улуғи – иймондир. Ундан ташқари сабр, шукр, тақво ва бошқа қалбий фазилатлар ҳам маънавий ризқ ҳисобланади.
Аллоҳ таолонинг “ар-Раззоқ” исми, яъни “барча мавжудоднинг ризқини Ўзи тақсимловчи ва етказувчи” экани бу қамровни янада кенгайтиради.
II. Қуръони Каримда “Осмон ва Ердан ризқ”
Қуръони Каримда Аллоҳ таоло ризқни осмон ва ерга боғлаб, бундан тўғри тушуниш лозим бўлган муҳим оятларни нозил қилган:
1. Юнус сураси, 31-оят: “Сен (мушрикларга) айт: “Осмонлар ва ердан сизларга ким ризқ беради?” ... Улар: “Аллоҳ”, дея жавоб берадилар...”. Ушбу оятнинг шарҳида таъкидланишича, “осмонлар ва ердан ризқ” тушунчаси ризқнинг ҳам моддий, ҳам маънавий томирларини ўз ичига олади.
2. Жосия сураси, 4-5-оятлар: “...Аллоҳ осмондан ризқ нозил қилиб, унинг ила ерни ўлимидан кейин тирилтиришида... ақл юритадиган қавм учун оят-белгилар бор”. Ушбу оят “осмондан ризқ нозил қилиш”ни ямғир, қор суви, ҳаво намлиги каби воситалар орқали ер устида ҳаётни, яъни экин, мева-чева, ўт-ўланларни униб-ўсишига сабаб бўлиши, яъни моддий ризқнинг ерга боғлиқ манбаларини ташкил этиши, деб изоҳланади.
3. Аъроф сураси, 96-оят: “Агар қишлоқлар аҳли иймон келтириб, тақво қилганларида эди, албатта уларга осмон ва ердан баpaкотларни очиб қўйган бўлардик”. Ушбу оятда имону тақво сабабли моддий-маънавий ҳамма неъматлар (“баpaкотлар”) кенг очилиши ваъда қилинган. Имом Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳ ва бошқа муфассирларнинг шарҳича, бу ерда “баpaкотлар” фақат мол-давлат эмас, балки ҳамма яхшиликлар: соғлик, имон, илм, фарзанд ва ҳатто вақт киради.
Бу оятлардан кўриниб турибдики, “осмондан ризқ келади” ибораси тўғридан-тўғри маънавий ризқ (виҳий, имон, ҳидоят, яхшиликлар) ва шу билан бирга ёмғир қабилида заҳиравий ашёлар воситаси билан ер ҳосилига айланувчи моддий ризқнинг илоҳий асосини билдиради. Айни пайтда, “ердан ризқ келади” ибораси моддий ризқнинг амалдаги кўринишлари, яъни ердан қазиб чиқариладиган сув, унда униб-ўсадиган дон-ғалла, мева-чева, металлар ва бошқалардир. Шунинг учун ризқни оддий икки қисмга – маънавийга “осмондан”, моддийга “ердан”, деб шаблон усулида қатъий ажратиш Қуръон ва Суннатда ўз аксини топгани ҳақида далил йўқ.
III. Ҳадисларда ризқнинг ер билан боғлиқлиги
Ризқни “фақат осмондан” ёки “фақат ердан” олинади, деб чегаралаш ҳам манбаларга зиддир. Ҳадисларда:
Пайғамбар (с.а.в.) айтган: “Ризқни ер устидан талаб қилинглар” (Байҳақий ва Табароний ривояти). Ушбу ҳадис моддий ризқни, бойликни, ерни (деҳқончилик, тижорат, саноат, касб-кор) ишлаш зарурлигига тўғридан-тўғри далилдир. Яъни, моддий ризқни қўл куч, меҳнат билан излаш керак.
Пайғамбар (с.а.в.) айтган: “Агар сизлар Аллоҳга тўғри таваккул қилсангизлар, Аллоҳ сизларга қушларга берганидек ризқ берган бўларди. Улар эрталаб очиқ ҳолда (уяларидан) чиқиб, кечқурун тўқ ҳолда қайтадилар”. Ушбу ҳадис икки нарсани кўрсатади: аввалo, Аллоҳ бандасига ризқнинг маънавий (таваккул, ишонч) ва моддий (тўқлик, озуқа) тарафини кӯзда тутади. Иккинчидан, ризқ бандаларнинг ҳаракати ва таваккули билан уйғун ҳолда етиб келишини билдиради.
Ҳадисда шу ҳам борки, ризқ киши бошига ёзиб қўйилган ва гарчи инсон ҳаракат қилса-да, унинг тақсимоти фақат Аллоҳнинг қўлидадир. Шу сабабли, ризқнинг бир тарафини “осмондан”, бошқа тарафини “ердан” деб қатъий иккига ажратиш унинг илоҳий ва тақдирий томонларига зид бўлиши мумкин.
IV. Мавжуд тушунчаларни баҳолаш
Келтирилган иккиламчи таълимотнинг мазмунини чуқурроқ ўрганганда, шу нарса аён бўладики, унда ҳақиқат билан хато аралашиб кетган:
Тўғри томонлари:
Ризқнинг кенг қамровли экани, фақат егулик-ичимлик билан чегараланмаслиги.
Иймон, илм, сабр, тақво каби маънавий неъматларнинг, шунингдек, осмону ердаги барча яхшиликларнинг (сув, ёмғир, тоза ҳаво, ер шароити) бош манбаи Аллоҳ экани.
Таваккул ва сабабкорлик ўртасидаги мувозанат, яъни ризқнинг ҳам илоҳий томони: “*ҳАллоҳ таоло бандасига унинг ёзилган ризқидан нақадар кўп берса ҳам, ўша ёзиб қўйилган микдордан зиёда бўлмайди” (Имом Аҳмад ва бошқалар ривоят қилган ҳадис). Банданинг вазифаси – ақл ва ҳаракат билан шу ризқни излаш (ер юзида ҳаракат қилиш), руҳий оромни эса Аллоҳнинг тақдирига бўйинсуниб (осмондан ризқнинг илоҳий жиҳатини тан олиб) топиш.
Нотўғри томонлари (эҳтиёт бўлиш керак) :
1. Ризқни “осмон – маънавий” ва “ер – моддий” деб иккига қатъий бўлиш Қуръон ва Суннатда бундай қатъий тарзда келтирилмаган. Бу тасаввуф ва ирфон адабиётидаги рамзий-педагогик ифода усулидир, илмий-шаръий истилоҳ эмас.
2. Бу бўлиниш асосий эътиборни ризқнинг “қаердан” келишидан унинг “ким томонидан” берилиши ва “қандай” олиниши, яъни ҳалоллигига қаратиш лозим. Қуръони Каримда нима кўпроқ таъкидлаган: “Қачонки намоз адо этилса, ер юзига тарқалинглар ва Аллоҳнинг фазлу марҳаматидан (ризқ) изланглар...” (Жума сураси, 10-оят). Яъни, ҳаракат зарур, лекин ҳаракатнинг изни ва таваккулнинг руҳи буюк аҳамиятга эга.
3. Ушбу икки томонлама тушунчани суистеъмол қилиш ёки мутлақ қонунга улаш, айрим одамларни инерцияга (фақат дуо қилиб, ишламай, ризқ осмондан келади деб ишониш) ёки аксинча, фақат моддий омилларни асосий деб зикр асосида ишлашдан воз кечишга олиб келади. Ҳолбуки, Пайғамбар (с.а.в.) Каъбани тавоф қилаётган бир киши: “Мен ҳаракат қилмайман, Аллоҳ менга ризқ беради”, деганида, у зот унга “Сен баланддаги уядан тушиб оқсаган каби яшайсан. Ҳеч қандай саъй-ҳаракат қилмай. Ризқ осмондан тушмайди. Данакни тупроқ ичига қўймасанг, у униб чиқмайди”, деб жавоб берган.
Юқоридаги таҳлилларга асосланиб, айтиш мумкинки:
1. “Ризқ икки томондан келади, осмондан маънавий (руҳ учун), ердан моддий (вужуд учун)” деган ғоя жамиятда кенг тарқалган бўлиб, унда ҳақиқатва хатолик аралашган.
2. Тўғриси: Ризқ Аллоҳдан бўлиб, у моддий ва маънавий ҳамма неъматларни ўз ичига олади. Осмон ва ер ушбу ризқнинг келишида манба (ёрдамчи) сифатида иштирок этади. Осмон ва ер Аллоҳнинг амри билан ризқни келтириш учун яратилган. Иймон, тақво, таваккул, дуо ва маънавий поклик ризқнинг маънан “осмондан” келувчи жиҳатларидир ва улар моддий ризқнинг келишига сабаб бўлади. Шунинг учун моддий ризқни (ерни) ишлаш билан унга таваккул қўшилиши лозим.
3. Нотўғриси: Ризқни мутлақо икки алоҳида қисмга: “маънавий – осмондан, моддий – ердан” каби қатъий ажратиш ва бу тушунчани Шариатнинг асосий манбаларидан бири сифатида кўрсатиш. Бундай ажратиш Қуръон ва ҳадисда келтирилмаган, бу суфийлар ва баъзи мутафаккирларнинг рамзий ифодасидир.
4. Исломнинг ҳақиқий таълимоти – ризқнинг ҳаммаси Аллоҳ гуруҳига тегишлилигини тан олиш (тавҳид), яъни ҳаммаси Ундан ва Унинг иродаси билан келади. Ҳар қандай ризқ – моддий ёки маънавий – ўзининг аслида ҳам осмон (яъни, Аллоҳнинг хоҳиши ва ҳикмати) ҳам ер (яъни, банданинг саъй-ҳаракати ва воситаси) билан боғлиқдир. Банда учун асосий иш – ҳалол ризқ излаш, топганига шукр қилиш, тополмаса сабр қилиш ва ҳар ҳолда ҳам Аллоҳга таваккул қилишдир.
Аллоҳ таоло бизларга ҳам моддий, ҳам маънавий жиҳатдан кенг ва ҳалол ризқлар ато этсин. Икки дунё саодатига эришиш йўлида бизларни ҳақ йўлдан оздирмасин.
БИСМИЛЛАҲИР РОҲМАНИР РОҲИЙММ
РИЗҚ 2 ТОМОНДАН КЕЛАДИ, ОСМОНДАН ВА ЁРДАН. ОСМОНДАН КЕЛАДИГАНИ МАЪНАВИЙ, РУҲ УЧУН, ЕРДАН КЕЛАДИГАНИ МОДДИЯТ - ВУЖУД УЧУН ДЕЙИШАДИ. ҚУРЪОН ВА СУННАТГА КЎРА БУ ҚАНЧАЛИК ТЎҒРИ?
Ризқнинг икки томондан – осмондан маънавий (руҳ учун) ва ердан моддий (вужуд учун) келиши ҳақидаги таълимот кенг тарқалган бўлиб, айниқса тасаввуф ва ирфон адабиётларида учрайди. Ушбу тушунчани Қуръон ва Суннат нурида, яъни асосий манбалар асосида батафсил кўриб чиқамиз.
I. “Ризқ” луғавий маъноси ва қамрови
“Ризқ (الرزق)” сўзи луғатда “бериш” ёки “тақсимлаш” маъноларини англатади. Рағиб Исфаҳоний (“ал-Муфрадат”) ва бошқа муфассирларнинг таъкидлашича, Қуръон ва ҳадисларда ризқ уч маънода ишлатилади:
а) Умумий яхшиликлар: Аллоҳ берган дунёвий ва охиратвий барча неъматлар, яъни фазлу марҳамат. Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “...Улар бериб турадилар (яъни, садақа қиладилар) Биз уларга ризқ қилиб берган нарсалардан” (Бақара сураси, 3-оят).
б) Моддий озуқа ва бошқа фойдаланиладиган нарсалар: Инсон танасини озуқалантирадиган, кийиладиган ёки ишлатиладиган ҳамма нарса. Пайғамбар (с.а.в.) қушлар мисолида ризқнинг моддий жиҳатига таъкидлаган: “Агар сизлар Аллоҳга тўғри таваккул қилсангизлар, Аллоҳ сизларга қушларга берганидек ризқ берган бўларди. Улар эрталаб очиқ ҳолда (уяларидан) чиқиб, кечқурун тўқ ҳолда қайтадилар”.
в) Умумий яхшилик ва марра: Мулк, илм, обрў-эътибор каби катта яхшиликлар ҳам ризқ ҳисобланади.
Ислом уламолари ризқ тушунчасини яна иккига бўладилар:
1. Моддий ризқ: Ҳар турли егулик, ичимлик, кийим-кечак, пул, мол-дунё, фарзандлар, жисмоний қувват, билим ва бошқалар.
2. Маънавий ризқ: Руҳга ва қалбга озуқа бўлувчи нарсалар. Бунинг бош ва энг улуғи – иймондир. Ундан ташқари сабр, шукр, тақво ва бошқа қалбий фазилатлар ҳам маънавий ризқ ҳисобланади.
Аллоҳ таолонинг “ар-Раззоқ” исми, яъни “барча мавжудоднинг ризқини Ўзи тақсимловчи ва етказувчи” экани бу қамровни янада кенгайтиради.
II. Қуръони Каримда “Осмон ва Ердан ризқ”
Қуръони Каримда Аллоҳ таоло ризқни осмон ва ерга боғлаб, бундан тўғри тушуниш лозим бўлган муҳим оятларни нозил қилган:
1. Юнус сураси, 31-оят: “Сен (мушрикларга) айт: “Осмонлар ва ердан сизларга ким ризқ беради?” ... Улар: “Аллоҳ”, дея жавоб берадилар...”. Ушбу оятнинг шарҳида таъкидланишича, “осмонлар ва ердан ризқ” тушунчаси ризқнинг ҳам моддий, ҳам маънавий томирларини ўз ичига олади.
2. Жосия сураси, 4-5-оятлар: “...Аллоҳ осмондан ризқ нозил қилиб, унинг ила ерни ўлимидан кейин тирилтиришида... ақл юритадиган қавм учун оят-белгилар бор”. Ушбу оят “осмондан ризқ нозил қилиш”ни ямғир, қор суви, ҳаво намлиги каби воситалар орқали ер устида ҳаётни, яъни экин, мева-чева, ўт-ўланларни униб-ўсишига сабаб бўлиши, яъни моддий ризқнинг ерга боғлиқ манбаларини ташкил этиши, деб изоҳланади.
3. Аъроф сураси, 96-оят: “Агар қишлоқлар аҳли иймон келтириб, тақво қилганларида эди, албатта уларга осмон ва ердан баpaкотларни очиб қўйган бўлардик”. Ушбу оятда имону тақво сабабли моддий-маънавий ҳамма неъматлар (“баpaкотлар”) кенг очилиши ваъда қилинган. Имом Мотуридий раҳматуллоҳи алайҳ ва бошқа муфассирларнинг шарҳича, бу ерда “баpaкотлар” фақат мол-давлат эмас, балки ҳамма яхшиликлар: соғлик, имон, илм, фарзанд ва ҳатто вақт киради.
Бу оятлардан кўриниб турибдики, “осмондан ризқ келади” ибораси тўғридан-тўғри маънавий ризқ (виҳий, имон, ҳидоят, яхшиликлар) ва шу билан бирга ёмғир қабилида заҳиравий ашёлар воситаси билан ер ҳосилига айланувчи моддий ризқнинг илоҳий асосини билдиради. Айни пайтда, “ердан ризқ келади” ибораси моддий ризқнинг амалдаги кўринишлари, яъни ердан қазиб чиқариладиган сув, унда униб-ўсадиган дон-ғалла, мева-чева, металлар ва бошқалардир. Шунинг учун ризқни оддий икки қисмга – маънавийга “осмондан”, моддийга “ердан”, деб шаблон усулида қатъий ажратиш Қуръон ва Суннатда ўз аксини топгани ҳақида далил йўқ.
III. Ҳадисларда ризқнинг ер билан боғлиқлиги
Ризқни “фақат осмондан” ёки “фақат ердан” олинади, деб чегаралаш ҳам манбаларга зиддир. Ҳадисларда:
Пайғамбар (с.а.в.) айтган: “Ризқни ер устидан талаб қилинглар” (Байҳақий ва Табароний ривояти). Ушбу ҳадис моддий ризқни, бойликни, ерни (деҳқончилик, тижорат, саноат, касб-кор) ишлаш зарурлигига тўғридан-тўғри далилдир. Яъни, моддий ризқни қўл куч, меҳнат билан излаш керак.
Пайғамбар (с.а.в.) айтган: “Агар сизлар Аллоҳга тўғри таваккул қилсангизлар, Аллоҳ сизларга қушларга берганидек ризқ берган бўларди. Улар эрталаб очиқ ҳолда (уяларидан) чиқиб, кечқурун тўқ ҳолда қайтадилар”. Ушбу ҳадис икки нарсани кўрсатади: аввалo, Аллоҳ бандасига ризқнинг маънавий (таваккул, ишонч) ва моддий (тўқлик, озуқа) тарафини кӯзда тутади. Иккинчидан, ризқ бандаларнинг ҳаракати ва таваккули билан уйғун ҳолда етиб келишини билдиради.
Ҳадисда шу ҳам борки, ризқ киши бошига ёзиб қўйилган ва гарчи инсон ҳаракат қилса-да, унинг тақсимоти фақат Аллоҳнинг қўлидадир. Шу сабабли, ризқнинг бир тарафини “осмондан”, бошқа тарафини “ердан” деб қатъий иккига ажратиш унинг илоҳий ва тақдирий томонларига зид бўлиши мумкин.
IV. Мавжуд тушунчаларни баҳолаш
Келтирилган иккиламчи таълимотнинг мазмунини чуқурроқ ўрганганда, шу нарса аён бўладики, унда ҳақиқат билан хато аралашиб кетган:
Тўғри томонлари:
Ризқнинг кенг қамровли экани, фақат егулик-ичимлик билан чегараланмаслиги.
Иймон, илм, сабр, тақво каби маънавий неъматларнинг, шунингдек, осмону ердаги барча яхшиликларнинг (сув, ёмғир, тоза ҳаво, ер шароити) бош манбаи Аллоҳ экани.
Таваккул ва сабабкорлик ўртасидаги мувозанат, яъни ризқнинг ҳам илоҳий томони: “*ҳАллоҳ таоло бандасига унинг ёзилган ризқидан нақадар кўп берса ҳам, ўша ёзиб қўйилган микдордан зиёда бўлмайди” (Имом Аҳмад ва бошқалар ривоят қилган ҳадис). Банданинг вазифаси – ақл ва ҳаракат билан шу ризқни излаш (ер юзида ҳаракат қилиш), руҳий оромни эса Аллоҳнинг тақдирига бўйинсуниб (осмондан ризқнинг илоҳий жиҳатини тан олиб) топиш.
Нотўғри томонлари (эҳтиёт бўлиш керак) :
1. Ризқни “осмон – маънавий” ва “ер – моддий” деб иккига қатъий бўлиш Қуръон ва Суннатда бундай қатъий тарзда келтирилмаган. Бу тасаввуф ва ирфон адабиётидаги рамзий-педагогик ифода усулидир, илмий-шаръий истилоҳ эмас.
2. Бу бўлиниш асосий эътиборни ризқнинг “қаердан” келишидан унинг “ким томонидан” берилиши ва “қандай” олиниши, яъни ҳалоллигига қаратиш лозим. Қуръони Каримда нима кўпроқ таъкидлаган: “Қачонки намоз адо этилса, ер юзига тарқалинглар ва Аллоҳнинг фазлу марҳаматидан (ризқ) изланглар...” (Жума сураси, 10-оят). Яъни, ҳаракат зарур, лекин ҳаракатнинг изни ва таваккулнинг руҳи буюк аҳамиятга эга.
3. Ушбу икки томонлама тушунчани суистеъмол қилиш ёки мутлақ қонунга улаш, айрим одамларни инерцияга (фақат дуо қилиб, ишламай, ризқ осмондан келади деб ишониш) ёки аксинча, фақат моддий омилларни асосий деб зикр асосида ишлашдан воз кечишга олиб келади. Ҳолбуки, Пайғамбар (с.а.в.) Каъбани тавоф қилаётган бир киши: “Мен ҳаракат қилмайман, Аллоҳ менга ризқ беради”, деганида, у зот унга “Сен баланддаги уядан тушиб оқсаган каби яшайсан. Ҳеч қандай саъй-ҳаракат қилмай. Ризқ осмондан тушмайди. Данакни тупроқ ичига қўймасанг, у униб чиқмайди”, деб жавоб берган.
Юқоридаги таҳлилларга асосланиб, айтиш мумкинки:
1. “Ризқ икки томондан келади, осмондан маънавий (руҳ учун), ердан моддий (вужуд учун)” деган ғоя жамиятда кенг тарқалган бўлиб, унда ҳақиқатва хатолик аралашган.
2. Тўғриси: Ризқ Аллоҳдан бўлиб, у моддий ва маънавий ҳамма неъматларни ўз ичига олади. Осмон ва ер ушбу ризқнинг келишида манба (ёрдамчи) сифатида иштирок этади. Осмон ва ер Аллоҳнинг амри билан ризқни келтириш учун яратилган. Иймон, тақво, таваккул, дуо ва маънавий поклик ризқнинг маънан “осмондан” келувчи жиҳатларидир ва улар моддий ризқнинг келишига сабаб бўлади. Шунинг учун моддий ризқни (ерни) ишлаш билан унга таваккул қўшилиши лозим.
3. Нотўғриси: Ризқни мутлақо икки алоҳида қисмга: “маънавий – осмондан, моддий – ердан” каби қатъий ажратиш ва бу тушунчани Шариатнинг асосий манбаларидан бири сифатида кўрсатиш. Бундай ажратиш Қуръон ва ҳадисда келтирилмаган, бу суфийлар ва баъзи мутафаккирларнинг рамзий ифодасидир.
4. Исломнинг ҳақиқий таълимоти – ризқнинг ҳаммаси Аллоҳ гуруҳига тегишлилигини тан олиш (тавҳид), яъни ҳаммаси Ундан ва Унинг иродаси билан келади. Ҳар қандай ризқ – моддий ёки маънавий – ўзининг аслида ҳам осмон (яъни, Аллоҳнинг хоҳиши ва ҳикмати) ҳам ер (яъни, банданинг саъй-ҳаракати ва воситаси) билан боғлиқдир. Банда учун асосий иш – ҳалол ризқ излаш, топганига шукр қилиш, тополмаса сабр қилиш ва ҳар ҳолда ҳам Аллоҳга таваккул қилишдир.
Аллоҳ таоло бизларга ҳам моддий, ҳам маънавий жиҳатдан кенг ва ҳалол ризқлар ато этсин. Икки дунё саодатига эришиш йўлида бизларни ҳақ йўлдан оздирмасин.
Ва ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва барокотуҳ.