#САЛЖУҚИЙЛАР : БОШЛАНИШИ, ЮКСАЛИШИ, ИНҚИРОЗИ ВА БАРҲАМ ТОПИШИ....

--
#Салжуқийлар номи жаҳон сиёсий саҳнасида гўё тўсатдан пайдо бўлганидек туюлади. Илкда улар оддий кўчманчи турк қабиласи бўлган бўлса, қисқа вақт ичида улкан давлатга айланиб, сўнгра бир неча давлатларга парчаланиб кетди ва ҳар бири турлича тақдир билан якун топди.
Келиб чиқиши ва илк босқич.
Тахминан 985 йилларда Салжуқ ибн Даққоқ — ғуз туркларидан бўлган қабила раҳбари — ўз қабиласини Қошғар (ҳозирги Хитой ҳудуди)дан олиб чиқиб, Аббосийлар халифалиги ҳудудига, аниқроғи, Ғазнавийлар ҳукмронлиги остидаги ерларга кўчиб ўтди.
Салжуқ ва унинг тарафдорлари Исломни қабул қилиб, Ғазнавийлар давлатига тобе бўлдилар. 1009 йилда Салжуқ вафот этгач, раҳбарлик унинг катта ўғли Исроилга ўтди. Шу даврда салжуқийлар аста-секин ҳарбий куч сифатида намоён бўла бошладилар. Бу ҳолатни англаган Султон Маҳмуд Ғазнавий уларни хавф деб билиб, Исроилни асирга олди.
Давлат шаклланиши
Салжуқнинг яна бир ўғли Микоилдан кейин унинг ўғли Тўғрулбек салжуқийлар етакчисига айланди. У сиёсий вазиятни тўғри баҳолаб, кучли ҳарбий тизим шакллантирди ва мустақил давлат барпо этишни мақсад қилди.
1030 йилда Ғазнавийлар султони вафотидан кейин уларнинг давлатида ички низолар кучайди. Бу вазиятдан унумли фойдаланган Тўғрулбек 1037 йилда мустақил салжуқийлар давлатини барпо этди ва Нишопурни пойтахт қилди.
1040 йилда Аббосий халифаси Қоим биамриллаҳ салжуқийлар ҳокимиятини расман тан олди. Бу эса уларнинг сиёсий легитимлигини мустаҳкамлади.
Кенгайиш ва Бағдодни эгаллаш
Тўғрулбек Хуросонда ўз ҳукмронлигини мустаҳкамлагандан сўнг, ғарбга юриш қилди ва Буайҳийлар давлати га қарши кураш бошлади. Буайҳийлар Аббосий халифалиги устидан амалдаги назоратни қўлда ушлаб турган эдилар.
1055 йилда Тоғрулбек Бағдодга кириб, Буайҳийлар ҳукмронлигига барҳам берди. Шу билан салжуқий султон реал сиёсий ҳокимиятни қўлга олди, Аббосий халифалари эса асосан рамзий мавқеда қолди.
Қуда-андалик муносабатлари
Салжуқийлар ва Аббосийлар ўртасидаги муносабатлар нафақат сиёсий, балки оилавий алоқалар орқали ҳам мустаҳкамланган. Бир қатор Аббосий халифалари салжуқий аёлларига уйланган.
Тўғрулбек ҳам халифа қизига уйланишга ҳаракат қилган, аммо бу никоҳ амалга ошмасдан у 1063 йилда вафот этган.
Алп Арслон даври
Алп Арслон даври салжуқийлар давлатининг ҳарбий-сиёсий юксалиш босқичи бўлди. У давлат ҳудудини кенгайтириб, ички ва ташқи душманларга қарши муваффақиятли кураш олиб борди.
Унинг энг муҳим ютуғи — Малазгирд жанги бўлиб, бу жанг Византия империяси устидан ҳал қилувчи ғалаба билан якунланди. Натижада Анадолу турклар томонидан ўзлаштирила бошланди.
Алп Арслон 1072 йилда вафот этди.
Маликшоҳ даври
Маликшоҳ ҳукмронлиги даврида салжуқийлар давлати энг юқори чўққига чиқди. Давлат ҳудуди шарқда Хитой чегараларидан ғарбда Мармар денгизигача етди. Бу юксалишда вазир Низомулмулкнинг хизмати катта бўлди.
Бироқ айнан шу даврда Аббосийлар билан сиёсий зиддиятлар кучайди. Ворислик ва оилавий муносабатлар билан боғлиқ келишмовчиликлар натижасида муносабатлар совиди.
1092 йилда Маликшоҳ вафот этгач, давлатда ички инқироз бошланди.
Парчаланиш ва заифлашув
Маликшоҳдан кейин салжуқийлар давлати бир неча қисмларга бўлиниб кетди. Турли ҳудудларда мустақил ҳукмдорлар пайдо бўлди:
Анадолу, Шом, Хуросон ва бошқа минтақаларда алоҳида сиёсий марказлар шаклланди.
Ҳокимият учун кураш, ички зиддиятлар ва марказий бошқарувнинг заифлашуви давлатни жиддий инқирозга олиб келди.
Барҳам топиши
Ироқда:
Аббосий халифаси Муқтафи лиамриллаҳ салжуқийлар таъсиридан чиқиб, мустақил ҳокимиятни тиклади.
Форс ва Хуросонда:
1194 йилда Алоуддин Такаш салжуқийларни мағлуб этиб, уларнинг асосий сиёсий куч сифатидаги мавжудлигига барҳам берди.
Шомда:
Ҳокимиятни Имодиддин Зангий ва кейин Нуриддин Зангий бошчилигидаги Зангийлар қўлга олди.
Кирмонда:
Салжуқийлар ҳукмронлиги 1185 йилда тугади.
Анадолуда :
Улар аввал мўғулларга тобе бўлиб қолди, кейин эса 1303 йилга келиб бутунлай барҳам топди. Уларнинг ўрнида майда турк бекликлари пайдо бўлди, улардан бири кейинчалик қудратли Усмонийлар давлати ни барпо этди.
Салжуқийлар тарихи — бу тез юксалиш ва шунчалик тез инқироз мисолидир. Улар:
кўчманчи қабиладан давлатга айланди
Аббосий халифалиги устидан амалда назорат ўрнатди, ички низолар туфайли парчаланиб кетди ва охир-оқибат тарих саҳнасидан чиқди.
Бироқ уларнинг мероси кейинги мусулмон давлатлари, айниқса Усмонийлар давлати шаклланишида муҳим ўрин тутди.