КУГАРНЯ газет

5-11 октябрь – Психический тазалыкым аралыме арня. Шке психикым перегыме нерген Марий Эл Республикысе Тазалык аралтыш министерствын тӱҥ внештатный психиатрже Павел Федеев каласкала. Стресс – организмын лӱдыкшылан але кугу нагрузкылан реакцийже. Тудо кӱчык жапыште вийым погаш полша. Но напряжений кужун кучалтеш гын, организм лунчырга да стрессовый расстройство лиеш. Пӱсӧ стрессовый расстройство айдемын психикыжым сусыртышо событий деч вара лектеш да тылзе наре шуйна. Постравматический стрессовый расстройство годым пале-влак эшеат кужун аралалт кертыт. Хронический стресс годым чон эре вургыжеш, жапын-жапын депрессий лиеш, айдеме мален кертдыме да чогашыл чымалтме дене орлана, кочкышым шулыктарыме да давлений дене кылдалтше нелылыкат лектыт. Умылыман, кажне стрессак расстройство огыл. Расстройствым психиатр гына пеҥгыдемда. Но тыглай кужун шуйнышо стрессат илышым локтылеш, тудым тӱткыш деч посна кодыман огыл. Кок арня да тылеч утларак жапыште тыгай пале-влакым шекланенда гын, шке тазалык нерген шоналтыман: * каналтымекат, эре нойышо улыда; * вашке сыреда але кӧргыштӧ пусталыкым шижыда; * ик пашам пижын ыштен огыда керт, лугыч лийыда, вуйышто тӱтыра; * ласкан огыда мале (мален колтен огыда керт, пеш эр помыжалтыда); * кочмыда ок шу але чот кочкыда; * вуй коршта, шӱй ден туп кӱэмалтмыла чучыт, шӱм чот кыра; * стресс ушештарыше ситуаций деч кораҥаш тыршеда але, мӧҥгешла, эре тудым веле шонеда. Тыгай пале-влак пашам ышташ, тунемаш, лишыл еҥ-влак дене кылым кучаш мешаят гын, врач деке полышым йодыш каяш темлалтеш. Стресс годым шкалан шке полшаш манын, теве мом ышташ лиеш: * кенета чот тургыжланаш тӱҥалмеке, кӧргышкыла тыглай шӱлалтыза, вара эше ик гана южым кӱчыкын кӧргыш налза да эркын кужун шӱлалтен лукса. Тыге 3-5 гана ыштыза; * але 5-4-3-2-1 йӧнлан эҥертыза, каласаш кӱлеш: 5 – мом ужмым, 4 – кучен кертмым, 3 – мом колмым, 2 – пушым шижмым, 1 – тамым шижмым. Тиде ӧркымым чактараш полша; * стресс годым кугу пашалан пижаш неле, садлан кечыдам изирак ошкыллан шелза: «кынелаш, стаканыш вӱдым темаш, ик серышлан вашешташ». Тиде нимом ыштен кердыме шижмаш деч утлаш полша; * 20-30 минут писын коштмо, куштымо але пӧртым эрыктыме уто стресс гормоным пытараш да кумылым нӧлталаш полшат; * соцкылыш чӱчкыдын пурымо да уверым тергыме утыр тургыжланаш таратат, садлан шкаланда «шып шагатым» палемдыза, поснак малаш вочмо деч ончыч; * лишыл еҥ дене чон почын мутланыме кортизолым шагалемда. Ойлаш неле гын, психологий полышым пуышо шокшо линийыш йыҥгырташ лиеш; * жапыштыже малыме, кечын кокымшо пелыштыже кофеин да алкоголь деч кораҥме, чын кочмаш нерве системым пеҥгыдемдат. Тиде палым шекланенда гын, специалист деке жапым шуйкалыде кайыман: * пале-влак кок арня деч утла кучалтыт да ласкан илаш огыт пу; шкаланда шке да весе-влаклан эҥгекым кондымыда гай чучеш; * шкалан шке полшаш тыршеда гынат, утыр веле тургыжланеда але ойгыш возыда; * панический атаке лиеда, ала-мо деч чот лудыда, ала-могай шарнымаш вуйда гыч йӧршын ок лек. Стресс нерген ойлаш ӧрман огыл. Тудым сеҥаш манын, врач деч полышым йодман. Психический тазалык нергенат шоныман. Марий Эл Республикысе Тазалык аралтыш министрествын материалже почеш ямдылыме. Министерствын колтымо фото.

📅 5-11 ОКТЯБРЬЛАН КАЛЫК ПАЛЕ ☀5 октябрьлан куэ гыч лышташ велын пытен огыл гын, лум вараш толеш. ⛅6 октябрьыште кече шичме годым йошкар пыл-шамыч койыт – пылан да йӱран игечылан. 🌦7 октябрьыште кӱдырчӧ кӱдырта – лумдымо, кӱчык да пушкыдо телым шижтара. 🌤8 октябрьыште игече сай гын, кум арня тыгаяк шогышаш. 🌦9 октябрьыште кас ӱжара нарынче, шӧртнялге але ошалге-йошкарге тӱсан – сай игечылан. ⛅10 октябрьыште кож ден пӱнчӧ пӱгыльмӧ шагал гын, теле шыде лийшаш огыл. 🌦11 октябрьлан мераҥ-шамыч ошемын огытыл гын, шыже кужун шуйнышаш.

✏ МЫЛАННА ВОЗАТ Морко районысо туныктымо аланысе профсоюз ушемын президиумжын еҥже Елена Григорьева возен колтен: –К ажне паша аланыште шке профсоюз ушем уло. Теве мемнан Морко кундемыште у тунемме идалык тӱҥале веле, В.С.Фёдоров (Морко районышто туныктымо аланысе профсоюз толкын вуйлатыше) школ пашаеҥ-влаклан «Тазалык» спартакиадым эртаренат колтыш. А профсоюз таҥасымаш нерген поснак шуко ойлаш лиеш. Теве Чумыр тунемме идалык мучко школ пашаеҥ-влаклан пеш шуко таҥасымаш эртаралтеш: шашке, шахмат, теннис, дартс, волейбол да тулеч молат. Кажне ийын сентябрьыште «Тазалык» спартакиаде тӱҥалтышым ышта. Куштылго атлетике куржталмаш 30 сентябрьыште эртаралте. Ты таҥасымаш районнан кажне гаяк школжым авалтен шуктен, поснак кугу чолгалыкым 9 школ ончыктен. Чылажге 36 спортсмен куржталме трассышке шогалын. Нунын коклаште кыдалаш школла гыч 4-5 еҥ, а тӱҥ школла гыч 2-3 спортсмен лийын. Тазалык спартакиаде чылт пайремла эртен. Район кӱкшытан таҥасымашым Морко районысо профсоюз ушем вуйлатыше В.С.Фёдоров почо. Тудо чыла таҥасыше-влакым шушаш пайрем дене шокшын саламлыш да куржталмаште ончылно лияш тыланыш. Ӱдырамаш-влак ик меҥге кужытышто шке чолгалыкыштым тергеныт гын, а пӧръеҥ-влак кок меҥгыш куржыныт. Ӱдырамаш коклаште тӱҥ сеҥышыш ЦФКС-ын чолга тренерже А.Максимова лектын, а пӧръеҥ коклаште ты рӱдерынак тренерже А.Панин лийын. Чумыр команде-влакын лектышыштым ончалаш гын, кыдалаш школ-влакын командышт коклаште (ЦФКС) Физкультур да спорт рӱдерын командыже сеҥен, 2-шо вер дене Кокласола лицей палемдалтын, 3-шо верым Морко 6-шо номеран школ налын. Тыгак кугу чолгалыкым Арын, Морко 2-шо номеран да Октябрьский школ ончыктеныт. А тӱҥ школ-влакын командышт коклаште Кожлаер школ сеҥыше лийын, 2-шо вер дене Шӱргыял, 3-шо вер дене Шордӱр школ палемдалтыныт. Каласыман, тылеч ончыч 27 сентябрьыште кажне школын профсоюз ушемже чумыр Россий кумдыкышто эртаралтше Профсоюз диктантышке ушнен. Вет лач ты кечын чыла туныктымо аланысе пашаеҥ-влак профсоюз ушемын шочмо кечыжым палемденыт. Тидын дене пырляк 7 октябрьлан ямдылалтынна. Вет ты кечын чумыр элна мучко Пашам аралыме кече палемдалтеш. Чыла школласе профсоюз ушем шке паша кышкарышкыже тиде лӱмлӧ кечым пуртен. Пеҥгыдын каласен кертына: профсоюз шке пашаеҥжын чапшым керек-кунамат арален шога. Тидланже Морко кундемыштына поснак кугу тӱткыш ойыралтеш. Чыла школласе профсоюз ушем вуйлатыше-влак лӱм дене мый В.С.Фёдоровлан пеш кугу таум каласем. Ты чолга айдеме мемнам ончыко вӱда. Авторын колтымо фото-влак.

📚👨‍🏫 Марий Эл Республикысе пагалыме педагог, отуныктымо системын пашаеҥже да ветеранже-влак! Кугыжаныш Погын да шке лӱмем дене саламлем тендам профессиональный пайремда дене! Туныктышо тиде профессий гына огыл, тиде чон поянлыкым, чытышым, да шке пашалан ӱшанле улмым йодшо призваний. Те кушкын толшо тукымлан шинчымашын, чон арулыкын да гражданственностьын негызыштым пыштеда, республикнан да элнан ончыкылык специалист ден патриот-шамычым ончен куштеда. Тендан тыршымыда, мудречлыкда да тӱткӧ улмыда Марий Элыште илыше самырык еҥ-шамычлан шке моштымашым шуараш, илышыште шке корным муаш да шке вийлан ӱшанаш полшат. Тыланда кӧра элысе педагогике школын эн сай йӱлаже-влак, калыкнан тӱвыра да чон поянлыкше аралалт кодыт да пойдаралтыт. Ты тунемме идалык российысе туныктымо системе вияҥмаште у этапым почын. Педагогике пашан престижшым нӧлташ да ты отрасльын пашаеҥже-влакым социально аралаш, туныктышын пашажым пагалаш да тудлан полшаш манын, элнан Президентшын Указше почеш туныктышо-шамычлан ешартыш стимулым да гарантийым палемдыме. Тылеч посна тунемме процессым ямдылыме, школлаште материально-технический базым пеҥгыдемдыме, самырык специалист-влаклан полшымо шотышто йӧн-влакым уэмдыме. Шерге йолташ-влак! Пеҥгыде тазалыкым, чыла сайым, нимучашдыме вий-куатым да оптимизм шӱлышым уло чон дене тыланем. Тек кажне у тунемме кече тыланда улан куаным да усталыкыште сеҥымашым конда, тунемше-шамыч шке кӱкшытышт да сеҥымашышт дене куандарат. Тыланда да лишыл еҥланда пиалым, тыныслыкым да порылыкым тыланем! ✍ Марий Эл Республикысе Кугыжаныш Погын Председатель Михаил Васютин.

5 октябрь – Туныктышын кечыже 👩‍🏫💐 Шерге туныктышо-влак! Уло шӱм-чон дене саламлем тендам Туныктышын кечыж дене! Тендан суапле пашаланда да элнан ончыкылыкшо верч тыршымыланда тау. Те шинчымашым пуэда веле огыл, йочалан шкалан ӱшаным шочыкташ, шке корным муаш, поро да шке мутлан оза лияш полшеда. Кажне урокда, кажне поро шомакда ӱдыр-рвезе-шамычлан кужу жаплан эҥертышыш савырна. Марий Эл Республикыште туныктымо системе вияҥеш: школ-влакым чоҥена да олмыктена, кызытсе жаплан келшыше оборудованийым наледена. «Образований» да «Молодёжь и дети» нацпроект-влак почеш пытартыш вич ийыште республикысе 52 школым капитально олмыктымо. Тидыже туныктымо аланым йӧнанракым да технологийлан поянракым ышта. Марий Эл Республикысе Правительствын пашаштыже ик эн тӱҥ направлений – кадровый политике. Ик эн тӱҥ задачылан ялысе школ-влаклан полшымым да тусо квалифицированный кадрым арален кодымым шотлена. Лектыш кызытак палдырна: тений туныктымо системыш 150 наре самырык специалист толын. Тидыже раш ончыкта: пашам ышташ да профессионально кушкаш условий саемеш. Педагогике пашан ветеранже-влаклан уло чонем дене тауштем: тендан поян опытда да профессийлан ӱшанле улмыда – туныктымо системым вияҥдаш пеҥгыде негыз. Тендан мудреч улмыда да полшен шогымыда самырык педагог-шамычлан профессийыш пеҥгыде ошкылым ышташ да шке корным муаш полшат. Самырык туныктышо-шамычлан уло чонем дене тауштем. Те школ илышыш у идей ден кызытсе илышлан келыштарыме йӧн-влакым пуртеда, тыгодым педагог-влакын ятыр ий тыршыме йӱлаштым араледа. Тыланем тыланда пеҥгыде тазалыкым, нӧлталтше кумылым, пашаште у кӱкшытым да у сеҥымаш-влакым! Тек кажне кече тыланда куаным конда, а тунемшыда-влакын кӱкшытышт кугешнаш амалым ышта. ✍ Марий Эл Республикым Вуйлатыше Юрий Зайцев.

ЙОДЫШЛАН УЛО ВАШМУТ 💭 🐕🐈 4 октябрьыште Янлык-влакым аралыме тӱнямбал кече палемдалтеш. Мемнан лудшына-влак мӧҥгыштышт мом кучат? 💬 Алёна АКТЕРШЕВА, Йошкар-Ола: – Мый ялысе ӱдыр улам, санденак пӱртӱсым да сурт янлыкым чот йӧратем. Олаште илена гынат, ялыш чӱчкыдын кудалышташ тыршена. Шочмо Морко районысо Чопак ялысе пӱртӱсым эскераш келша, кажне гана сылне фото ден видеом ыштен кодаш тыршем. Пеленем эре Лая лӱман пием налам, тудо ик ганат мый дечем огеш код. Изи йолташем воктенем кудалыштеш, да чонемланат ласкан чучеш. Олаште Милка пырысем уло. Тудо чылт айдеме гаяк, чыла умыла, чыла шижеш. Омса воктене эре ужата да вашлиеш. Йочамымат пий дене пырысым йӧраташ туныктем. Ковам тыге ойла: «Пий, пырыс пиал дене илена».

ЙОДЫШЛАН УЛО ВАШМУТ 💭 🐕🐈 4 октябрьыште Янлык-влакым аралыме тӱнямбал кече палемдалтеш. Мемнан лудшына-влак мӧҥгыштышт мом кучат? 💬 Вероника АКТУГАНОВА, Чехов ола: – Пелашем дене пырля кандаш ий жапыште пеш шуко янлыкым ашнаш тӱҥалынна. Кызыт мемнан вич пийна да кандаш пырысна улыт. Шукынжо урем гыч логалыныт, иктым пеш изимак налынна гын, весым – кугум. Но ме чылаштымат пеш йӧратена, жапыштыже прививкым ыштыктена, эмлена, сай кочкышым гына пукшена. Марием дене коктынат изинек янлык-шамычым йӧратена. Кызыт шке пӧртым чоҥенна, сандене тынар шуко ныл йолан йолташым ончаш йӧнна уло. Кечывалым пий-шамыч тӱҥ шотышто кудывечыште жапым эртарат, йӱдым чыланат мӧҥгыштӧ малат. Тыгак мемнан алабайна уло, тудо ончычсо озажлан кӱлдымӧ лийын. Тидым пален налмеке, тудым шкенан деке конденна, телым ынже кылме манын, шокшо кӱваран посна верандым чоҥенна. Пий ден пырыс-шамыч шке коклаштышт келшат, южо пырысын шке йӧратыме пийжат уло, нуно вара южгунам пырля малат.

🔻ТУКЫМ КЫЛ – МАРИЙ ФАМИЛИЙ Пайдыгановмыт Кужэҥер район Халтурино ялыште илыше Андрей Пайдыганов шке фамилийже нерген каласкала: – Ачам Пётр Петрович Пайдыганов фамилий нерген эше йочам годымак каласкален ыле. Фамилийна тюрк мут гыч лектын: «пайдыган» мут пурам йӱмӧ корка манмым ончыкта. Пайдыгановмыт Кужэҥер район Изи Чарнур ял гыч лектыныт, тиде фамилийым нумалше-влак чылан ик тукым гыч улыт. Палем, Пайдыгановмыт Йошкар-Олаште, Воронежыште илат. Тыгак соцкыл гоч Санкт-Петербургышто илыше Пайдыгановмыт дене палыме лийынам, варарак пален налме: нунынат тукымышт Изи Чарнур гыч тушко илаш куснен. 💥 Пагалыме лудшына-влак, теат шке фамилийде нерген возен колтыза!

🤱️2027 ийыште икымше йочалан ава капитал 778,5 тӱжем теҥге марте кугемеш, увертарен РФ Паша да социальный аралтыш министр Антон Котяков. Кокымшо йочалан тӱлымӧ кугыт (икымше йочалан еш налын огыл гын) 1 миллион теҥгем эрта. Тылеч посна 2027 ийыште йоча шочмо годым ик гана тӱлыман пособий 30,4 тӱжем теҥге марте кушкеш, а пашам ыштыше россиян-влаклан йочам ончымо шотышто тылзе еда тӱлыман пособийын эн кугу суммыжо тылзыште 95,5 тӱжем утла теҥгеш шуэш. 📸 Алиса AI нейросеть дене ыштыме фото.

Тек торашке йоҥга чаҥ йӱк Советский район Ӱшнур селасе Пётр да Павел шнуй апостол-влакын храмыштышт у чаҥ-влакым освятитлыме да черкыш йӧнештарыме. Ик чаҥыштыже «Во упокоение воинов СВО» манын возымо. Чаҥ-влакым ямдылаш оксам Любовь Давлятова пуэн. Тудын эргыже Андрей Колесников ӱмаште 19 сентябрьыште СВО-што вуйжым пыштен. Советский районын эргыже Андрей Колесников 2003 ий 14 январьыште шочын. Поро рвезе кушкын. Йолташыже-влак шукын лийыныт. Йочаж годым А.Колесников тӱрлӧ модельым ышташ, конструироватлаш йӧратен. Советский посёлкысо 3-шо №-ан кыдалаш школ деч вара МарГУ-ш биологий да химий факультетыш тунемаш пурен. Тушто молекулярный генетикым шымлен. Пандемий годым Андрей заочный пӧлкаш кусаралтын, а вара академический отпускым налын да армийыш каен. Порысшым зенитно-ракетный войскаште шуктен. 2023 ийыште землякна СВО-ш каяш контрактым ыштен. Салтак кажне боевой заданийыште шкенжым лӱддымын ончыктен. Тидым II степенян «За храбрость», «За отвагу» медальже-влак пеҥгыдемдат. А.Колесников мотострелковый подразделенийын гранатомётный отделенийжын командирже лийын. Тудын командыже Авдеевка гыч Покровск марте шуйнышо кумдыкышто штурмовой группо-влакын ончыко кайымыштлан вуйын шоген. Гвардий сержант Андрей Колесников ДНР-ыште боевой задачым шуктымо годым геройла колен. Марий талешке уке лиймекыже, аваже выплате оксам поро кумылым ончыктымо пашаш колтен, Ӱшнур селасе храмыш чаҥым заказатлен. Лу чаҥым Москосо чаҥым велыме заводышто ямдылыме. Тудо кок тонн наре нелытан, а тӱҥ чаҥын нелытше – 850 килограмм. Ты чаҥым икымше гана пералташ салтакын аваже Любовь Давлятовалан ӱшаныме. Тек чаҥ йӱк СВО-што вуйым пыштыше кажне салтак верч йоҥгаш тӱҥалеш да мемнан землякна-влакын патырлыкышт, кӧргӧ вийышт нерген ушештара. Анастасия Михайлова. «Защитники Отечества» фондын ВК-се тӱшкаж гыч налме фото-влак.