КУГАРНЯ газет

Башкортостан Республик Калтаса районышто регион-влак кокласе Марий КВН лийын! Ты мыскара фестивальыште Марий Эл да Башкортостан гыч команде-влак таҥасеныт. Пошкырт кундемыште Марий КВН кумшо гана эртаралтын. 1-ше вер – команда Марий Элысе Морко районысо командын! 2 вер – команда Калтаса районын! 3 верым Йошкар-Ола команде сулен. Саламлена! "Эрвел марий" РМНК РБ.

«Айык лийнем, йоча-влак верч!» Анонимный алкоголик-влак содружествыш коштшо еҥ-шамыч группыш кошташ тӱҥалме деч ончыч «Мый алкоголик улам, но мый таза лийнем!» манын шкалан шке каласышаш улыт. Татьяна денат тыгак лийын. Ӱдырамашын историйже дене тендам палдарена. 40 ияш улам, кум йочана кушкын: кугурак ӱдырна – студентке, коктынжо школыш коштыт. Самырыкна годым пелашем ден когыньнан вачӱмбакына шуко нелылык возын. Пӧртым шке вий дене нӧлтенна, тунам чоҥымо материалым налаш пешыже лийын огыл, окса уке ыле. Но ме чыла чытенна, вет шке пӧртан лияш эре шоненна. «Шкемым йӱшӧ еҥлан шотлен омыл» Алкоголь дене проблеме ала-кузе шиждымын тӱҥалын. Пӧртым чоҥымо годым иктаж-мо весе нерген шонаш жап пешыже лийын огыл. А вара, илыш эркын дене шотыш толмеке, яра жап шукырак лектын. Йолташна-влак уналыкеш эре толыныт – яра огыл, кленча дене. Тыгак подылаш тараненам. Ончыч пелашем йӱаш тӱҥалын, мӧҥгӧ йӱшывуя чӱчкыдын толын пурен. Тудлан шагалрак логалже манын, мыят 100 граммым, вара 200 граммым шкаланем темалтем ыле. Кажне кечын огыл, конешне, но чӱчкыдын лиеден. Туге гынат шкемым йӱшӧ еҥлан, алкоголиклан шотлен омыл. Кызыт гына умылем – тиде черын тӱҥалтышыже лийын, тунамак тудым чактарыман ыле. Пелашемынат йӱмыжланак кӧра нелылык лектеден, тудыжо чотрак йӱын, но шкенжым алкоголиклан шотлен огыл. Паша деч вара нойымылан гына подылам манын шонен. Вара тудо вес пашаш куснен, тушто начальникше пеҥгыдырак лийын. Тунам пелашем шкенжым кучаш тӱҥалын да кунам ик гана веле подылын. Йӱмекыже, эрлашыжым чот орланымылан кӧра тудо илышыж гыч аракам кораҥден да ынде икмыняр ий айык. Мый гын изин-изин садак подылынам. Йолташ вате-влак дене вашлийынна, пашаште пайрем годым ӱстембалне эре арака ыле. Вара йоча-влак ӱмбакем вес семынрак ончаш тӱҥалыныт. Вет арака дене аҥыргыше вуян мӧҥгӧ толын пурышо авалан иктаж-мом чот ойлынет гынат, чоным от поч. Тыге илаш ок лий манын, шкежат паленам, умыленам. «Авай, тыгай йӱшӧ мыланна молан кӱлат?» Лишыл йолташ ӱдырем мыланем полшаш лийын. Мом ышташ, кушто полышым йодаш, шонаш тӱҥалынна. Кодироватлалтме шуын огыл – тиде жаплан гына. Да тудо Советский посёлкысо анонимный алкоголик-влакын группыштын адресшым пуэн. Тылеч ончычат тыгай группо улмо нерген колынам ыле. Икымше гана тушко кайымем годым чот тургыжланенам. Ӱдырамаш-шамычат тушко ятырын коштыт улмаш, тидыже изиш лыпландарен. Икымше собранийыштак чонемлан каньылын чучын. Тунамак шкаланем пеҥгыдын каласенам: айык лийнем, йоча-влаклан кӧра. Икшывемын икана ойлымыжым нигунам ом мондо: «Авай, тыгай йӱшӧ мыланна молан кӱлат?» Чынак, йӱшӧ ава шочшыжлан мом пуэн кертеш: ны поро мутым, ны ныжыл ӧндалмым, шокшо кочкышымат ямдылен ок сеҥе. Тӱҥалтыште кажне собранийыш коштынам, мыланем моткоч келшен. Кажне гана черетан погынымашым чон вургыж вученам. Ынде эше мом ум шкаланем пален налам, ала шкежат весылан иктаж-мо дене полшен кертам, шоненам. Группо деч вара йӧршеш вес айдемыш савырнымем гай чучын. Мӧҥгыштат тидым шижыныт. Ончычсо хоббием уэш куандараш тӱҥалын: сӱретленам, окна ончылно мотор пеледыш-влакым уэш ончен кушташ кумылаҥынам. Арака кленча дене уналыкеш толшо йолташна-влаклан вик ойленам: тетла ом йӱ. Нунат шкешт дек ӱжмым чарненыт. Иктаж пайремыш миена гынат, мыланем сокым веле темат – группыш коштмем нерген палат. «Вес алкоголик-влакын «опытышт» полша» Собранийлаште кутырен шинчылтмына келша. Кажныже шкеж нерген каласкала, тылеч вара кӧргыштӧ куштылгылыкым шижат, пуйто эрыкталтат. Ятыр ий ончыч йолташ ӱдырем торжа мутем дене сырыктенам, туддеч вара сӧрасен огынал: черланен, эмлымверыш логалын, вара илыш дене чеверласен. Группышто тиде случай нерген каласкаленам. Мӧҥгӧ толынам, а чонышто нумал коштмо кугу кӱ деч утлымемла чучын, пуйто йолташ ӱдырем мыйым проститлен. Чонышто ашнен коштмо нелылыкым почын пуыманак, шонем. Группыш созависимый-шамычат: алкоголик-влакын пелашышт, лишыл еҥышт – толыт, тиде куандара. Ик ӱдырамаш шке пелашыжым тыгай группыш пеш кондынеже, но пӧръеҥ эше «кӱын шуын» огыл. Шкеже толеш, колышт шинча. Ончыч пелашыжын йӱмыжлан кӧра эре вурседылыныт, а кызыт ласкан мутланаш тунемыныт, манеш. Вес алкоголик-влакын «опытышт» чынжымак полша, нуно вет тыгай этапым эртен шуктеныт, а мыйым тиде але вуча веле. «12 ошкыл» программе почеш пашам тӱҥалам гына. Но икымше ошкылым ыштенам – шкаланем шке ойленам: алкоголизм чер дене орланем. Ынде икмыняр тылзе айык улам, тылеч вара пуйто чылажат вашталтын, илаш келша. «Чыла сай лиеш, ӱшанем» Ешемлан айык кӱлам. Пелашем, икшывем-шамыч мыланем ӱшанат. Тиде ӱшаным ынем йомдаре. Пелашем дене кыл пеҥгыдеммымат шижам. Тудо кечеш икмыняр гана йыҥгырта, йодыштеш, шкежат каласкала. Кастене коктын шинчын кутырена, ончыкылыклан планым чоҥена. Икшыве-шамыч денат шукырак жапым пырля эртарена. Кеҥежым вӱд воктек канаш коштына. Алкоголизм – пеш чоя чер. Йӱмӧ годым тидын нерген от шоно, пуйто чыла сай. Йӱшӧ айдемын вет нимогай проблемыже уке. Айнымеке веле шонаш тӱҥалат, ойгырымо дене адак йӱын шындет. Но нелылык арака чаркаш шулен ок йом. Анонимный алкоголик-влакын икымше чарка нерген правилышт уло: икымше чаркам от йӱ гын, кокымшо да молыжат огыт лий. Тиде мыланемат полшен. Йӱмым чарнымеке, икымше тылзын чот орланаш тӱҥалам, шоненам. Уке улмаш. Чон ласкалык верч молитвам лудам, чын корныш шогалаш полшымылан Юмылан тауштем. Ятыр ийым йӱшывуя эртарымылан кӧра ӧкынем мо? Ӧкынем. Ава семын кум икшывемлан шуко пуэн шуктен омыл, шонем. Ӱдырамаш семын шуко йомдаренам. Шукерте огыл йӱдвошт малаш ыш лий. Вуйыш тӱрлӧ шонымаш пуренак пура, илышыште йӱшывуя лийше тӱрлӧ эпизод шарналтеш. Да тынар чот намысын чучын. Шкем верч чот вожылынам. А икана тыгай случай лийын. Кудалмына годым корно воктене самырык йӱшо ӱдырамашым ужынна. Воктеныже йӱшӧ пелашыже тошкыштеш, кок изи йочашт туштак шортын шога. Кок изи ньогам тынар чот чаманенам. Йӧра, тиде пундаш гыч лектын сеҥенам манын, шке семынем тауштенам. Шукерте огыл ик палыме еҥ йӱын колен. Тышке ом кошт гын, мыят тушкак шуам ыле дыр манын группыш толшо ик еҥ тунам. Кӧ пала, ала мый денемат тыгак лиеш ыле? Тылеч вара илышым йӧршеш вес семын ончем. Шке кӧргыштем «пургедаш» тӱҥалынам. Ончыко кайыме, шуаралтме шуэш. Чыла сай лиеш, ӱшанем. Татьяна. freepik сайт гыч налме фото.

🎉 21 майыште М.Шкетан лӱмеш Марий драмтеатрыште Светлана Строганован бенефисше лиеш. «Юмынӱдыр» мюзиклым ончаш ӱжыт. 18 шагатлан тӱҥалеш. Тыге Светлана шкенжын лӱмгечыжым палемда.

Элым аралымаште кок тукым 2024 ий годсек «Защитники Отечества» фонд элым аралыме йӱлам шуйышо тукым-влаклан кугу тӱткышым ойыра. Тыге «Наследники Победителей» медиапроект илышыш пурталтын. Тушто Шочмо элым аралыше еш-влакын йӱлашт дене тукым гыч тукымыш палдарат. Элым аралаш – профессий Ты проектын ик участникше – специальный военный операцийын ветеранже Александр Васьков. Тудо Донецк Калык Республикысе Сладкое селам тушман деч утараш полшымаште лӱддымылыкым ончыктымыжлан Патырлык орден дене палемдалтын. Кугу Ачамланде сар годым тудын кочажат Украина мландым фашист-влак деч аралымаште тале кредалмаште участвоватлен. 2022 ий августышто Александр СВО-ш шке кумылын каен. Кадровый военный тунам Итуруп отрошто службым эртен. Кунам СВО-со ситуаций нелемын, тудым пырля службым эртыше йолташыже-шамыч дене пырля ДНР-ыш командировкыш колтеныт. Сарысе нелылыкым ужын, салтак-влак тушко кодаш кумылаҥыныт. Нуным штурмовой отрядыш палемденыт. А тыгай отряд-влакым тушманын обороныжым чактарымашке эн ончыч колтат. Землякна ДНР-ыште боевой действий-влак кайыме ик эн стратегический направленийышке, Угледарскийышке, логалын. Ты кумдык тушманын кугу укрепрайонжылан шотлалтын. Тысе кредалмаш-влак кайыме годым салтак нелын сусырген. – Угледарский направленийыште кредалмына годым Сладкое селам йомдарымаш деч посна налын кертынна. Тунам мемнам Юмо сайынак арален, – шарналта Александр. Селам утарыме годым лӱддымылыкым да патырлыкым ончыктымылан Васьковым Патырлык орден дене палемденыт. 2022 ий шыжым нелын сусыргышо салтак ятыр жап Бурденко лӱмеш нейрохирургий институт пеленысе госпитальыште эмлалтын. Тудо кок ий наре тазалыкшым шотыш конден. – Госпитальыште могай-гына салтак-влакым от уж. Мый денем пырля кок йолге да пел кид деч посна кодшо пӧръеҥ лийын. Тудо джойстик кресло полшымыж дене веле ик вер гыч весыш тарванылын. Тунам шкемын сусырем тудын дене таҥастарымаште кӱлдымаш манын шоналтенам. Садлан ятыр жап эмлалтме деч вара мӧҥгӧ пӧртылмеке, шкемым кучашак тыршенам. Такшым мый ӱмырем мучко оптимист улам, но тушто мом ышталтмым ужын толмеке, пеҥгыдынрак шогаш тыршенам, – ойла ветеран. Кочан корныж дене Шочмо кундемыш пӧртылмеке, Александр «Защитники Отечества» фондын Марий кундемысе филиалышкыже йодын миен. Тушто тудо моло ветеран-влак дене палыме лийын да тӱрлӧ мероприятийышке ушнаш тӱҥалын. – Ме чылан гаяк келшена, спорт дене заниматлена. Тыйым умылышо еҥ-шамыч дене кылым ыштымаш моткоч кӱлешан паша, шонем. Элым аралышын профессийжым ойыренам гын, мый спецоперацийыште обязательно лийшаш улам ыле. Вет военный-влакын тидыже ик эн тӱҥ задачыштлан шотлалтеш, – радамла А.Васьков. Александрлан военный корным ойырен налмыжат вучыдымо огыл. Тудын кочаже Юрий Васильевич Черкасов Кугу Ачамланде сарым эртен. 17 ийыш шушо рвезе 1943 ийыште фронтыш каен. Сар мучашлалтмешке, гвардеец-десантник лийын. Йошкар Армийын составше дене Украинысе фронтышто фашист-влак ваштареш талын шоген. Тыгак Венгрийым немыч-захватчик-влак деч эрыктымаште лӱддымылыкым ончыктен. – Авам кочамын сарыште кредалмыж нерген мыланем изи улмем годымак каласкалаш тӱҥалын. Тудо 1925 ий 18 мартыште шочын. Самырыкак тушман ваштареш кредалын. Мыйынат тудын гаяк сарыште йолем эмганен. Кочамын пӧртылмекыже, ончыч пел йолжым, вара весыжым пӱчкыныт. Сарыште патырлыкым ончыктымыжлан тудым Отечественный сарын II степенян орденже дене палемденыт, – каласкала салтак. Александр Васьковын кочаже Юрий Васильевич 1992 ийыште илыш гыч каен. Тунам ветеран эше изирак лийын. Туге гынат герой кочажым ужын кодын. Ты ешыште Кугу Отечественный сарын ветеранже нерген шарнымаш тачат аралалтеш. Лач тыге элым аралыше-влакын подвигышт тукым гыч тукымыш илаш тӱҥалеш. Елена Годунова. «Защитники Отечества» фондын Марий Элысе филиалжын ВК-се тӱшкаж гыч налме фото.

🔻ТУКЫМ КЫЛ – МАРИЙ ФАМИЛИЙ Шлань гыч Оразаевмыт тукым Морко район Шлань ял гыч Эдуард Оразаев шке тукымжым школышто тунеммыж годымак шымлен. Тидлан ялыште илыше шоҥгыеҥ, родо-тукым, ача-аваж деч йодыштын. Бедени кугыза ялысе шуко ешын тукымышт нерген пален, садлан самырык-шамычлан нунын нерген кумылын каласкален. Шке тукымжо нерген Эдуард тыгерак каласкалыш: 💬 – Шлань ялысе XX курым тӱҥалтышын историйжылан эҥерташ гын, Оразайын Баса уныкаже Шора эҥерыште вӱд вакшым кучен. Варажым тушеч ялыш электротулым шупшыныт. Тудын Татарстан кундемысе Шурабаш ял могырыш кайымаште кол пӱяже лийын. Тушто ятыр тӱрлӧ колым ашнен. Садлан калыкыште ты вӱдым Басан пӱя маныныт. Оразай тукым моло ял калык

Звенигово тоштер историйым да тӱвырам арала Звенигово олаште верланыше районысо краеведений тоштер ты кундемын историйжым да тӱвыражым аралыше тӱҥ верлан шотлалтеш. Тысе историй да этнографий, Кугу Ачамланде сарлан пӧлеклалтше, янлык да пӱртӱс заллаште, картинный галерейыште Звенигово район нерген радамлыше да ончыктышо поян экспонат ден ойыртемалтше арвер-влак улыт. Тоштерысе «Капитанская рубка» арт-объектыште кажне кумылан еҥ шкенжым капитан семын шижын кертеш. Тушто вераҥдыме чыла приборым кид дене кучаш, капитанын кительжым чиен да фуражкыжым упшалын, Юл вӱд дене каяш лиеш. Фондым пойдарат Эртыше идалыкым иктешлен ончалаш гын, тоштер пашаеҥ-влак Звенигово районысо ятыр ял ден селалашке лектын коштеденыт, этнографический экспедиций-влакым эртареныт. Тидын дене тоштерын фондшым тӱрлӧ материал дене пойдареныт. Тачысе кечылан музейын фондыштыжо латик тӱжем утла экспонат шотлалтеш. – Районысо кумдыкыштына мумо эҥерысе судно-влакын макетыштым, туныктымо (тунемме) авиабомбым, Георгий Тайгильдинын (Марий Элын сулло художникше, график, педагог) личный арверже-влакым тоштерын фондышкыжо пуртенна. Кызыт нуно ик эн ойыртемалтше да у экспонат-влак радамыште улыт. Экспедиций деч посна тоштер пашаеҥ-шамыч идалык мучко шуко мероприятийым илышыш шыҥдарат. Нуно кундемна нерген палдарыме обзорный, тематический, интерактивный экскурсий-влакым эртарат. Тидыже калык шке шочмо верже, кундемже, тысе мландыште шочын-кушшо лӱмлӧ еҥ-влак нерген палыже да нунын нерген шарнымашым аралыже манын шукталтеш. Пашаштына у технологий-влакланат эҥертена. Илыш ончыко кайыме дене тоштер аланат вияҥеш, тидыже куандара. 2023 ийыште «Тӱвыра» нацпроект почеш 8 миллион теҥгеаш грантым сеҥен налынна. Тудо тоштер-влакым у оборудований-шамыч дене пойдараш полшаш виктаралтын. Ты окса кӱшеш тӱрлӧ компьютерым, 3D-принтерым, интерактивный экраным, 3D-кӱварым да молымат наледенна. Тыгак экспозиций-шамычлан у витриным, манекеным, кызытсе илышлан келшыше оборудованийым, кондиционерым да видеонаблюденийым ыштенна. Тугеже верыште огына шого, шуктымо сомылна калыклан пайдам конда, – радамла Звенигово районысо краеведений тоштерым вуйлатыше Виктория Анатольевна Музурова. Самырык тукым дене пашам ыштат Районысо тоштер-влакын тӱҥ задачышт кокла гыч иктыже – йӱлаш пурышо мероприятийлам арален кодымаш. Звенигово районысо краеведений тоштер тидым шотышто куча. Ӱмаште, мутлан, тоштерын эртарыме тӱрлӧ тӱшка мероприятийышкыже, музейно-образовательный программышкыже, лекцийышкыже, ончерышкыже кумло тӱжем наре еҥ ушнен. – Пушкин карте дене пайдаланыше самырык еҥ-шамычланат тоштерыш омсам эреак почмо. Идалык мучко ты карте дене нуно лекцийым колышташ, интерактивный программым шымлаш, экспонат-влак дене палыме лияш толын кертыт. Кугу Ачамланде сарыште сеҥымашын 80 ияш лӱмгечыжлан «Смотри и помни» ончер проектым ямдыленна ыле. Тудым районысо кажне гаяк школышто ончыктенна. Тидыже самырык тукымын шочмо кундемышт нерген историйым палаш кумылан улмыштым пеҥгыдемден, – ойла вуйлатыше. Чолга да чыла вере шушо Звенигово районысо краеведений тоштерын пашаеҥже-шамыч чолга да чыла вере шуаш тыршыше улыт. Нуно регион-влак кокласе конференцийыш кумылын ушнат, Всероссийский да республикысе конкурслаште шкеныштым тергат. Республикна дене палыме лияш толшо турист-влак денат пашам шуктат. Тидланже регионысо Туристско-информационный рӱдер лӱмын маршрутым ямдылен. Тудын дене келшышын, тоштерыште шӱдӧ утла еҥ лийын. Турист-шамыч Угарман, Моско, Санкт-Петербург олала да моло кундем гычат толыныт. Тачысе шинчаончалтыш дене тоштерын пашажым аклаш гын, тудо экспонат-влакым аралыме вер веле огыл, а илыш дене тӧр ошкылшо, ум шымлыше, усталыкым пеҥгыдемдаш полшышо, инновацийым шыҥдарыше рӱдер. Тӱҥжӧ – тушко изижге-кугужге кумылын коштыт. Тидланже Звенигово районысо краеведений тоштер – пример. Вуйлатышын ойлымыж почеш, ончылно нуным эше ятыр оҥай проект, ойыртемалтше мероприятий, тыгак верысе историйым да тӱвырам аралыме да вияҥдыме шотышто паша-влак вучат. Тугеже тоштер пашаеҥ-влаклан пашаштышт нӧлтшӧ кумылым да сай лектышым! Звенигово районысо краеведений тоштерын архивше гыч налме фото-влак. Елена Годунова. Тоштерын альбомжо гыч налме фото-влак.

ПЕРКАН ЛИЙЖЕ КЕШЫР ЗАПЕКАНКЕ Кӱлыт: 300 г кешыр, 50 г шӧр, 1 муно,10 г ӱмбал, 10 г ушкал ӱй, 8 г манный шӱраш, 10г панировочный ложаш, 10г сакырложаш. Тёрко гоч нӱжымӧ кешырым салмашке пелтыме ушкал ӱйыш пыштыза да пушкыдеммешкыже изирак тулышто кучыза. Тушко шӧрым, манный шӱрашым ешарен, эше 10 минут наре шинчыктыза. Вара сакырложашым пыштыза да сайын варыза. Шокшо вартышым мискыш опталза. Йӱкшымекыже, муным пыштен, лугыза. Ушкал ӱй дене йыгыме формыш вартышым опталза, ӱмбакше ӱмбалым шӱралтыза. Вара 180 градус марте ырыктен ямдылыме коҥгаш 20-25 минутлан шындыза. Запеканкым тӱрлӧ соус дене тамлаш келшен толеш!

Турша шоклышто йоча шагал гынат… Медведево район Турша тӱҥ школышто Ошладӱр да воктенысе ялла гыч 33 йоча тунемеш. А ончыч кок пачашан кумда школ кажне эрдене шӱдӧ наре ӱдыр-рвезым вашлийын. Йоча шагалрак гынат, тушто илыш дене тӧр каят. Шочмо элым йӧратен Директорын воспитатлыме паша шотышто алмаштышыже Ольга Анатольевна Рыбакова школ илыш нерген теве мом палдарыш: – Тунемме деч посна «Движение Первых» толкын вияҥеш, Йоча инициативе рӱдер кабинетна уло. Ӱдыр-рвезе-влак тӱрлӧ проектыш ушнат. Патриотизм шӱлышым вияҥдымылан кугу пашам шуктена. Ятыр мероприятийым эртарена, тыгак гуманитарный полышым погена, салтак-шамычлан серышым возена. Ӱмаште Сеҥымаш полотнам ямдыленна да специальный военный операций кайыме верыш колтенна. Салтак-шамыч, тушко кидпалыштым пыштен, мыланна мӧҥгеш пӧртылтеныт. Тунемше-шамыч дене маскироватлалтме сеткым, нашлемникым пидына, окоплык сортам ямдылена. Ынде противодроновый занавесым пидаш тунемнена. «Щит защитника» проектлан келшышын, посылкым чумыренна, тушко аралтыш-шамычым ямдылен пыштена. Модыш, открытке-влак… Директорын воспитаний шотышто советникше Л.В.Иванова школышто 26-шо ий пашам ышта. Лилия Владимировна йоча-шамычлан тыгак руш йылме ден литературым туныкта. – 1-9-ше класслаште тунемше-шамыч иктыгодде «Движение Первых» толкыныш ушненыт. Йоча-влакым патриотизм шӱлышеш куштымо сомылым ик эн тӱҥ верыш шындена. Тылеч посна икшыве шке марий йылмыжым, калык йӱлам йӧратышаш да палышаш, шонем. Вет шочмо ялым, суртым йӧратен веле кумда элнам йӧраташ лиеш. Тидын дене кылдалтше шуко мероприятийым эртарена. Ятыр модышым шкеак шонен луктына, тошто калык модыш-влакымат шарналтена. Марий орнаментан да саламлымашан открытке-влакым ямдылен, интернат-пӧртлаш колтедена. Мураш-кушташ тунемына, тидлан клуб пашаеҥым лӱмын ӱжына. «Огым» манын иктат ок ойло, чылан кумылын ушнат. Тоштер сымыстара В.И.Черепанова Турша школышто 1995 ий годсек пашам ышта. Валентина Ивановна марий йылмым, литературым да ИКН-ым туныкта. Ончыч йоча-влак марий йылмым сайын тунемыныт, марий йылме да литеатур дене экзаменымат сдатлат ыле манын палемда. Чылт марла мутланыше икшыве школыштына укеат. Пытартыш жапыште нуным тунеммылан кумылаҥдаш йӧсыракла чучеш. Тӱҥалтыш класслаште модмо йӧн дене пайдаланена, тыгак ӱдыр-рвезе-шамычлан диалог, кусарымаш паша келшат. Нуно шкеныштым, икте-весым тергымаш пашам кумылын шуктат. Сӱрет-влакым чӱчкыдын кучылтам. Урок годым мультфильм сынан видеороликымат чӱктена, – каласкала туныктышо. Марий йылме кабинетшым Валентина Ивановна моторын сӧрастарен. Эсогыл окна солыкшат тушто марий орнаментан. Ончычсо технологий туныктышо Л.Н.Зайцев стенд-влакым оформитлен, пырдыжыш мотор сӱрет-влакым келыштарен. Палемдыман, Леонид Николаевич мастар кидан туныктышо лийын. Пу гыч пӱчкедыме тӱрлӧ арверже, сӱретше школ коридор ден кабинетлам кызытат сӧрастарат. Икшыве-влакым марий тӱня деке лишкырак ыштымаште Валентина Ивановнан эше ик секретше уло – кабинетше пелен изирак тоштер. Тушто 100 ий ончыч чийыме марий тувыр гыч тӱҥалын ожно кучылтмо тӱрлӧ арверат аралалтыт. Школ историй нерген материалым шергалаш, тошто дневникым лаштыклаш, ожнысо увер-влакым лудаш тунемше-шамычлан поснак оҥай. Ирина Александрова. Авторын да Л.Иванован колтымо фотожо-влак.

Паша пукша, чикта, сай илаш полша 📑 Тений «Кугу двадцаткыш» пурышо эл-влак коклаште Российыште пашадымылык эн изи – 2,2%. Тидын нерген шукерте огыл возымо «РИА Новости» увер агентствыште. А Марий Элыште пашадымылык сӱрет могайрак? Тиде да моло нерген Йошкар-Оласе калыклан паша верым ситарыме шотышто управленийын начальникше Ольга Вирабовна Цепелева дене мутланышна: – Ольга Вирабовна, кундемыштына пашадымылык ситуаций могайрак? Кеҥежым тудо сай могырыш вашталт кертеш? – Таче кечылан пашадымылык регионыштына пеҥгыде (стабильный). Тургым дене кылдалтше вашталтышым кажне ийын шекланена. Мемнан организацийышкына паша шотышто йодмаш дене еҥ-влак шошым да кеҥежым утларак толыт. Тидыже тунемме идалык мучашлалтме, жаплан ыштыме контрактын пытымыже да кеҥеж тургымлан пашам кычалме дене кылдалтын. Еҥ-влак чоҥымо, ялозанлык, туризм да услуго аланлашке поснак кеҥежым пашаш толыт. Сандене ме тидлан ямде улына, еҥ-шамычлан вашке паша верым муаш полшаш манын, работодатель-влак дене кылым ыштена. – Пашадымылыкым иземдаш манын, калыклан паша верым ситарыме шотышто рӱдер мом ышта? – Пашадымылык кундемыштына иземже манын, чот тыршена. Мутлан, вакансий ярмиҥгам да изирак ярмиҥгам эртарена. Тушто пашам кычалше еҥ-шамыч, работодатель дене вашлийын, вакансий да паша условий нерген пален налын кертыт. Предприятий-влаклан могай специалист-шамыч кӱлмым шотыш налын, еҥ-влакым туныктена да кадрым угыч ямдылена. Сомозанятость ден предпринимательствылан полшена: консультацийым эртарена, бизнес-планым ямдылымаште, ИП-м регистрироватлымаште полышым пуэна. Специалистна-шамыч тылеч посна чыла еҥлан: самырыкланат, вашке пенсийыш шушашлык айдемыланат – психологический полышым пуат, нунылан профориентаций шотышто мероприятийым, мутланымашым эртарат. Посна тӱшка еҥ-шамычлан, мутлан, инвалидностян еҥ-влаклан, паша вер ситыже манын, работодатель дене пашам ыштена. – Ӱдырамаш-пӧръеҥ, самырык-шоҥго, таза да начар тазалыкан… Чылалан паша вер кӱлеш. Нунын дене посна вашлийын мутланеда? – Тидын шотышто рӱдерыштына тематический клуб-влак улыт. «МягкаЯ сила» клубыш паша верым кычалше але паша верым вашталташ шонышо ӱдырамаш-влак коштыт. Тушто эксперт-влак дене вашлиймаш, самопрезентаций шотышто, моштымашыштым вияҥдыме тренинг-влак эртаралтыт. Тылеч посна клубышто паша да еш, предпринимательстве да профессионально кушмаш йодыш-влак шотышто каҥашат. «Будь в деле» молодёжный клуб – студент, выпускник да самырык специалист-влакын вашлийме верышт. Тушто карьере шотышто консультаций, тӱрлӧ квиз, резюмем ямдылыме, собеседованийым эртыме шотышто мастер-класс-влак лийыт, тыгак работодатель-шамыч дене вашлиймаш, стажировко эртат. Пашам темлыше-влакын клубышт бизнес ден кадр службо-шамычын еҥыштым ушен. Ты клубышто паша рынкысе кызытсе жаплан келшыше йодышлам каҥашат, кадрым ямдылыме шотышто пырля проектым ыштат, вакансий презентацийым эртарат. Клублашке ушнен, паша верым але кӱлеш специалистым вашке муаш, шуко ум палаш лиеш. Кумылан-шамычым клубын участникше лияш ӱжына. – Кӧргӧ (скрытый) пашадымылык нерген ятыр гана колалтын. Мо тиде тыгай? Да кундемыштына тидын шотышто могай сӱрет? – Кӧргӧ пашадымылык – тиде тугай ситуаций, кунам айдеме формально паша веранлан шотлалтеш, но чынжым гын пашам ок ыште але тичмаш паша кечым огыл ышта але оксам тӱлыдымӧ отпускышто ӧкымеш. Марий Элыште кӧргӧ пашадымылыкым яллаште утларак ужына. Тушто илыше еҥ-влак личный подсобный озанлыкыште але тичмаш огыл кече пашам ыштат. Тидын шотышто ме мониторингым эртарена да граждан-влаклан, почмо паша рынкыш лекташ манын, угыч тунемаш але у профессийым налаш темлена. – Пашам ыштыдыме еҥ-влаклан кугыжаныш могырым иктаж-могай окса пуалтеш? Мыняр жаплан? – Рӱдерыштына регистрироватлыме пашам ыштыдыме еҥлан пашадымылык шотышто пособий пуалтеш. Тудын кугытшо да мыняр жаплан тыгай оксам пуымаш ончычсо стаж дене, тошто паша вер гыч кайыме амал да могай категорийыште улмыж дене кылдалтын. Кокла шот дене куд тылзе марте, посна категорийлан 12 тылзе марте пособийым тӱлат. Тений гыч пашадымылык шотышто пособийын эн изи кугытшо – 1863 теҥге. Тудым пуат:

Район-шамыч у сыным налыт Марий Элыште «Комплексное развитие сельских территорий» кугыжаныш программе почеш ял ден селалам тӱзатат. Тений Волжский округысо Пӧтъялыште каныме зоным, кызытсе саманлан келшыше уремысе тулым йӧнештарат. Курыкмарий район Пайскырык селаште – каныме паркым да йоча площадкым, Звенигово район Выльыпсола ялыште – общественный кумдыкым, Медведево район Краснооктябрьский посёлкышто – «Детский городок» каныме зоным, тыгак Юбилейный посёлкышто Рябиновый уремым ачалат. Тидлан федеральный да муниципальный бюджетла гыч 7,5 миллион утла теҥгем ойырымо. 📸 Марий Элым Вуйлатышын пресс-службыжын фотожо.