Дагъустандин промышленностдин гъуллугъчйирин ва дилаварчйирин кьюбпи форум.

Мартдин 29-пи йигъан Дагъустандин государствойин технический университетдиъ республикайин промышленностдин гъуллугъчйирин ва дилаварчйирин «Инженервалин модернизация – цIийи экономикайин бина» республикайин Кьюбпи форумди чан ляхин ккебгъну.
Форумдин ляхниъ РФ-йин Кафари Кавказдин ляхнариз лигру министр Лев Кузнецов, Дагъустан Республикайин Глава Рамазан Аьбдулатипов, РД-йин Халкьдин Собраниейин Председатель Хизри Шихсяидов, Дагъустандин министрарин кабинетдин членар, уьлкейин жара регионариан дуфнайи хялар, гьацира экспертарин жямяаьтлугъарин, чIатху компанйирин ва инвестицйирин гъурулушарин вакилар иштирак гъахьну.
Форумдиз дуфнайи хялар думу ачмиш апIбан сяргьятариъди республикайин карханйириъ, илимдинна ахтармишарин ва образованиейин идарйириъ гьязур дапIнайи цIийи ва заан технологияйин шей’арин выставкайиз гъилигну.
Выставкайиъ айи экспонентарин сиягьдиъ Каспийск шагьриъ ерлешмиш дубхьнайи КЭМЗ-дин гьясиллувалин цIийи цех ва урхбан центр айи. Центри Авиамеханикайин заводдиз заан ерийин пишекрар гьязур апIура.
Каспийскдин шюше гьясил апIру заводди выставкайиз манишин уьбхру шюше адабгънийи. КЗЛС Дагъустандин промышленностдин кIакIначи ва Урусатдин кьиблайиъ флоат жюрейиинди листовой шюше гьясил апIру чIатху карханйирикан саб ву.
РАН-дин ДНЦ-йи энергетикайин цирклиан барабар разработкйир (ригъдин коллекторар, батарейир), биогаздин установкйир, микросимариинди гьяйванатар гьисаб апIру гъурулуш ва тIирхру поездар адагънайи.
Дагъустан артмиш апIбан Корпорацияйи выставкайиз шубуб проект адагънайи: «Синтетикайин алмазар», «Урус штампар» ва «СВЧ-йин лаборатория».
Выставкайин жаради улупнайи стенд республикайин аьтрафариин сабпи нубатнаъди уьмриз кечирмиш апIурайи проектарин натижйириз бахш дапIнайи. Выставкайин иштиракчйири республикайин интерактив инвестицйирин паспортра арайиз адабгънайи.
Дагъустандин Глава Р.Аьбдулати-повди къайд гъапIганси, гьаму йисан форумдиз инженервалинна технологйирин тереф улупна. «Инженервалин модернизацияйин месэла – му республикайин экономикайиз конкуренцияйиз удубчIвуз мумкинвал тувувалси, республикайин яшайишдинна экономикайин артмишвалин месэласи, дюн’яйин зурба рынокдиъ ихь геополитикайин ва экономикайин маракьар уьрхювал тямин апIувалра ву», - къайд гъапIну региондин кIулиъ айири.
2015-пи йисандин яшайишдинна экономикайин артмиш’валин натижйирикан улхури, Рамазан Аьбдулатиповди къайд гъапIганси, Дагъустан Республикайи ужудар натижйир улупну: экономикайин ляхнин биналу шей’ар гьясил апIбан ва гъуллугъар гьуркIбан индекс 5,5% за гъабхьну, тикилишчивалиъ дапIнайи ляхнар – 6,6%, асас капитализ дуфнайи инвестицйир – 4,8%, гъулан мяишатдин сурсат гьясил апIувал – 5,1%, промышленностдин гьясиллувал - 2% за гъабхьну.
Дагъустандин Главайи чан улхбаъ промышленностдин бязи цирклар цIийи алаувалиина фикир жалб гъапIну. Мидихъди сабси къайд гъапIганси, «КЭМЗ Концерн» ОАО-йин ва «Авиаагрегат» ОАО-йин генеральный директорарин зегьметниинди заводар уьрхюзси гьясиллувал артухъ апIузра мумкинвал гъабхьну. «2014-пи йисан Урусатдин Федерацияйин субъектарин гьюкмин ляхин кIулиз адабгъру органарин ляхнин мянфяаьтлувализ кьимат тувбан натижйириинди Дагъустан Республикайи 17-пи йишв гъадабгъну ва Урусатдин Гьюкуматдин 161 миллионна 200 агъзур манатдин грантдин сагьиб гъабхьну. Му Дагъустан артмиш шулайивалин улупуб ву. 2015-пи йисан республикайихьан экономикайин асас улупбар за хьувал уьрхюз гъабхьну», - гъапну Р.Аьбдулатиповди.
Дугъу гьацира «Урусатди дих апIура!» форумдиъ Урусатдин Президентди гъапи тезис кIваин гъапIнийи: «Багахь йисариз вуйи ихь метлеб – индустрияйиъ улихь удучIвувал, тартиб апIбан цирклариъ кьувватлу милли компанйир арайиз хувал ву».
«Аьхиримжи йисари, импортозамещениейин программа уьмриз кечирмиш апIури, жюрбежюр сурсатарин 80 жюре гьясил апIуз хъюгъюнхьа. Хъа, промышленность артмиш апIбан бадали, пулин дакьатар ади ккунду, банкарин кредитар тувру гъурулушкьана ужуди либхури ккунду. Ухьуз айи банкари чпин маракьартIан уьрхюрадар. Му месэлйириз сабпи нубатнаъди дилигну ккунду», - гъапну дугъу.
Региондин Главайи гъапиганси, аьхиримжи шубуд йисандин муддатнаъ республикайиъ айи аьгьвалат кIан’ан-кIулиз дигиш апIуз гъабхьну. 2013-пи йисхъан 2015-пи йисаз промышленностдин гьясиллувал 1,6 ражари за гъабхьну. Му «ЦIийи индустриализация» проект уьмриз кечирмиш апIбан ва промышленностдиъ импортозамещениейин серенжемар гъахбан натижа ву.
Р.Аьбдулатиповди къайд гъапIганси, региондин валовый сурсатнан гъурулушдиъ республикайин промышленностди 2014-пи йисан 6,2% тяйин гъапIну, 2004-пи йисан 13,1% вуйи йишваъ.
«ВРП-йин гъурулушдиъ 6,2% дибисну, промышленностди бюджетдин гъурулушдиз 35 проценттIан артухъ налогар тувра. Оборонайинна промышленностдин комплексдин карханйирин гьякьнаан Урусатдин Минкавказдин кюмекниинди РФ-йин оборонайин Министерствойихъди мяналу ляхин дубхна.
Промышленностдин гьарсаб карханайихъди арайиъ айи читин месэлйир гьял апIбаан ляхин гъубхну. 2014-пи йисахь тевиган, 2015-пи йисан гособорнзаказдин кьадар 110,4% за гъабхьну. «Дагдизель» завод» ОАО-йиъ, «Концерн КЭМЗ» ОАО-йиъ, «Авиаагрегат» ОАО-йиъ, «Электросигнал» ОАО-йиъ, «Буйнакскдин агрегатарин завод» ОАО-йиъ гьясиллувалин улупбар за духьнайивал рябкъюра», - гъапну республикайин Главайи.
Дугъу кIваин гъапIганси, республикайин гьюкмин улихь хьайидарин жягьтлувалиинди Дагъустандин промышленностдин кIакI – «Дагдизель» завод» ОАО сагъ апIбан гьякьнаан къарарар кьабул гъапIнийи. Кархана технология жигьатнаан цIийи алапIбан карта гьязур гъапIнийи, думу карта хъуркьувалиинди уьмриз кечирмиш апIура. Гьамусяаьт кархана ужуди либхура. «Ухьу, конкуренцияйиз адабгъуз шлу жюрейин сурсат арайиз хури, дирбашди чIатан рынокдиз удучIвури ккунду. Ухьу Тюбе ва Уйташ индустриальный ва технопаркар яратмиш апIувал ишлетмиш дапIну ккунду. Промышленностдин гьясиллувал ва лихру йишвар арайиз хпан бадали, му майднар бегьемди ишлетмиш апIуб лазим ву», - гъапну Р.Аьбдулатиповди.
Форумдин пленарный сессияйиъ удучIвну гъулху Лев Кузнецовди къайд гъапIганси, Дагъустан Урусатдин кьиблайин промышленностдин центрарикан саб ву. Мушваъ деврин, заан технологияйин ва лазим вуйи сурсат гьсил апIури ккунду.
«Региондин гьюкмарин улихь дийибгънайи месэла – инновацияйин варитIан лазим вуйи разработкйир гьясил апIуз рякъ тувувал, мянфяаьтлу карханйирин тереф уьбхювал, илимдинна техникайин цIийи разработкйир ва инвестицйирин программйир уьмриз кечирмиш апIуз кюмек апIувал ву. Кафари Кавказдин гьякьнаан цIийи алапIнайи государствойин программа думу месэлйир гьял апIбаз важиблу дакьат хьибди», - гъапну Л.Кузнецовди.
Серенжемдиъ удучIвну гъулху РФ-йин промышленностдин ва алвер апIбан министрин заместитель Дмитрий Овсяниковди къайд гъапIганси, Дагъустандин промышленностдин артмиш’валин гъубшу йисандин улупбар Урусатдин аьхюну пай субъектаринтIан ужудар ву. Республикайи планламиш дапIнайи ляхнар, айи мумкинвалар вари ишлетмиш гъапIиш, уьмриз кечирмиш апIуз шлудар ву.
Дм.Овсяниковдин гафариинди, технопракарин ва инвестицйирин паркарин тереф уьбхюри, гьаму йисан февралин вазлиъ конкурсдин натижайиъ Урусатдин Федерацияйин 13 субъектдин арайиъ 4 миллиардна 300 миллион манат пай гъапIну.
Мидланна савайи, промышленностдин артмиш’валин Фондну карханйириз кюмек вуди 20 миллиард манат дакьатар жара гъапIнийи. 2015-пи йисан ноябрин вазлихъан мина заявкйир кьабул апIувал дебккна, гьаму йисан мартдин вазлихъан мина проектариз лигбан къайдйир дигиш дапIна. Фонднаъ Дагъустандиан вуйи 16 заявка гьял апIура.
Серенжемдиъ гьацира РД-йин Минпромторгдин кIулиъ айи Юсуп Умавовди Дагъустандин промышленностдин гьялнакан ва гележегдин артмиш’валикан ктибтнийи.
Сессияйиъ ДГТУ-йин ректор Тагир Исмаиловра удучIвну гъулхнийи. Дугъу кадрйирихъди тямин апIбан ва образованиейин месэлйир за гъапIнийи. Пленарный сессияйиъ Урусатдин Федерацияйин сумчIуркьан субъектариан гьюкмин ляхин кIулиз адабгъру органарин кIулиъ айидар, региондин министерствйирин ва идарйирин вакилар, Дагъустандин муниципалин образованйирин главйир иштирак гъахьнийи.