Баўсуны і ваколіцы (Казацкие Болсуны)

Трохі музыкі і танцу: Іржы Корн, атэль Рыц.

Итого: 49 статей об истории болсунских фамилий.

ПЛОТНІКАЎ Баўсунскае прозвішча «Плотнікаў» утворана ад назвы рамясла «плотнік» (па-беларуску – цясляр). То-бок, рамеснік, які займаецца ўзвядзеннем драўляных будынкаў, вырабам драўлянай мэблі, апрацоўкай драўніны. У пана Герасіма Азерскага ў пачатку ХІХ стагоддзя былі тры прыгонныя, якія займаліся цяслярствам: Павел Савін сын плотнік, Канстанцін Пятроў сын плотнік і Пётр Піліпаў сын плотнік. Хутчэй за ўсё, яны не былі сваякамі. Іхні занятак з часам і зрабіўся прозвішчам, ужо ў рэвізіі 1811 г. усе трое паказаны з прозвішчам «Плотнік». У 1810 г. Павел Савін Плотнік разам са сваімі дзецьмі ўцёк з Баўсуноў ад пана Азерскага. Іх далейшы лёс невядомы. У Баўсунах засталіся толькі дзве сям'і Плотнікаў: сем'і Канстанціна Пятрова і Пятра Піліпава. У Канстанціна быў сын Архіп. У Архіпа – сын Якім і пасынкі Пётр і Фёдар Андрэевы. Пасынкі таксама насілі прозвішча Плотнікавы, хоць генетычна нічога агульнага з Плотнікавымі не мелі. У Пятра Піліпава быў сын Анціп, а таксама пасынкі Лук'ян Малахаў і Аляксей Сцяпанаў. Адзін з пасынкаў – Лук'ян, у 1832 г. быў адсуджаны ўладамі ў памешчыкаў Азерскіх і адпушчаны на свабоду. У 1891 г. У Баўсунах з'явіўся яшчэ адзін род Плотнікавых: Марк Плотнікаў з Уношава ажаніўся другім шлюбам з баўсункай Марыяй Іванаўнай Васіленка. Пасля рэвалюцыі ў Казацкіх Балсунах жылі дзве сям'і Плотнікавых (якія генетычна не былі Плотнікавымі): сям'я Карнея Васільевіча і Васіля Раманавіча. Праўнука і ўнука Аляксея Сцяпанава Плотнікава (пасынка Пятра Піліпава): Плотнікаў Карней Васільевіч, 37 гадоў; жонка Марыя Васільеўна, 24 гады. Плотнікаў Васіль Раманавіч, 60 гадоў; жонка Аўдоцця Іванаўна, 60 гадоў; сын Яфім Васільевіч, 22 гады.

КАМАДЫНЯ Прозвішча Камадыня, хутчэй за ўсё, паходзіць ад імя Камод (імя ўтварылася ад лацінскага кораня commodus і перакладаецца як належны, поўны, добры, здаровы). У дакументах прозвішча сустракаецца ў розных формах: Комодин, Комадин, Комадын, Ко-медин, Комединенко, Комадынкин, Комадинка, Комадына, Комади-на, Комында. Першы раз прозвішча сустракаецца ў 1721 г. у Паповай гары, дзе тады жыў бабыль Свірыд Астаф'еў сын Камадына. Ад Свірыда Камадыны і паходзяць паповагорскія Камадыні. У канцы ХІХ ст. непадалёк ад Паповай Гары, у вёсцы Алісаўцы Уношаўскай воласці, жылі сяляне Камынды. У Баўсунах прозвішча з'яўляецца ў 1880-х гадах, калі селянін Васіль Іванавіч Камында, які, хутчэй за ўсё паходзіў з Паповай Га-ры, ажаніўся з баўсунскай казачкай Агрыпінай Максімавай. У 1884 г. у іх нарадзіўся сын Рыгор, у 1886 - Мірон. Прозвішча Агры-піны ў метрычных кнігах лецяхоўскай царквы запісана ў форме Камындзіна (Комындина). У 1911 г. Рыгор Васілёў Камында купіў зямлю ў баўсунскага па-мешчыка Стэфана Кана. У Першую сусветную вайну Рыгор Васі-лёў Камадыня (прозвішча ў дакументах запісана як Комадынко) служыў у 8-м Сібірскім стралковым палку, быў паранены. Памёр у Баўсунах 1 лістапада 1916 г. ад туберкулёзу лёгкіх ва ўзросце 32-х гадоў. У яго засталася сям'я: жонка і чацвёра дзяцей. У дакументах згадваецца яшчэ адзін баўсунскі Камыдыня – Ва-сіль Рыгоравіч, бамбардзір Гродзенскай крэпасной артылерыі, які лячыўся ў Маскве ў 111-м зводным эвакуацыйным шпіталі і быў адпушчаны ў адпачынак на радзіму 6 лістапада 1915 года. Далейшы ягоны лёс невядомы, як і ступень сваяцтва з Рыгорам Васільевічам. Пасля рэвалюцыі прозвішча пачало пісацца як Камадыня. У 1926 г. у Казацкіх Балсунах жыла сям’я памерлага Рыгора Васіль-евіча Камадыні: жонка Матрона Кузьмінічна, 45 гадоў; сын Раман, 15 гадоў; дачка Праскоўя, 18 гадоў; дачка Еўдакія, 14 гадоў; дачка Вольга, 10 гадоў.

ПАНКРАТАЎ Прозвішча «Панкратаў» паходзіць ад асабістага імя Панкрат. Сёння ўжо відаць не засталося людзей, якія памятаюць або ведаюць, што ў Баўсунах жыла сям’я Панкратавых. А між тым, прадстаўнікі гэтай сям’і жылі ў вёсцы каля 100 гадоў. Першы раз Панкратавы згадваюцца ў Баўсунах у 1834 годзе. Хоць, хутчэй за ўсё, жылі яны ў вёсцы і раней, магчыма, з 1810-х гадоў. Панкратавы былі прыгоннымі сялянамі паноў Азерскіх. Галаве сям’і – Міхаілу Рыгоравічу Панкратаву ў 1834 г. быў 51 год. У яго была жонка Сафія Андрэеўна, сыны Міхаіл і Сцяпан і дочкі Пелагія і Матрона. Міхаіл Рыгоравіч Панкратаў памёр у 1849 годзе. У сына Міхаіла, якому тады было 22 гады, ужо была свая сям’я – жонка Еўдакія Рыгораўна і дачка Пелагія. Пазней нарадзіліся сыны Іван і Ларыён. Сын Ларыёна – Мітрафан, 1884 г.н. прымаў удзел у Першай сусветнай вайне, служыў у 138-й кулямётнай камандзе. 5 мая 1915 г. трапіў у палон у Карпатах, 1 кастрычніка 1915 г. быў заключаны ў лагер ваеннапалонных Кен’ермеза ў горадзе Эстэргома (Аўстра-Венгрыя). Але хутка відаць быў вызвалены, бо ўжо ў канцы кастрычніка 1916 г. у яго ў Баўсунах нарадзіўся сын Міхаіл. У 1920-х гг. у Казацкіх Балсунах з Панкратавых жыла толькі сям’я Мітрафана Ларыёнавіча, якая складалася з яго самога, жонкі Арыны Рыгораўны, сына Фядоса і дачкі Еўдакіі.

МАЗАЙЛАВЫ Прозвішчы «Мазайлаў», «Мазайла» сустракаюцца ў Беларусі, Расіі, на Украіне і нават у Польшчы і Ліетуве. Паходзяць ад імя ці мянушкі «Мазайла». Што азначае гэтая мянушка? Мазайла – хутчэй за ўсё той, хто нешта мажа. То-бок, прозвішча ўтварылася ад слова «мазаць». Украінскі пісьменнік Мікола Куліш у канцы 1920-х гг. напісаў п'есу «Міна Мазайла». У п'есе так тлумачыўся сэнс прозвішча «Мазайла»: «Я - твій прадід Василь... Ще з діда Мазайло-Квач прозивався і чумацькі колеса мазав. Як рипіли вони на південь - мазав, як рипіли на північ – мазав…». У Баўсунах прозвішча пісалася па-рознаму: Мазойлавы, Мазайлавы, Масайлавы. Першы раз баўсунскае прозвішча «Мазайлаў» сустракаецца ў 1800-м годзе. Але не ў Баўсунах, а ў вёсцы Дуброўках, дзе сярод сялянаў ротмістра Герасіма Азерскага згадваюцца «Мозойловы». Дуброўкі (Дуброўка) - былая вёска Краснагорскага раёна Бранскай вобласці, Латакоўскага сельсавета, за 5 км на паўднёвы захад ад вёскі Латакі. Вядомая з канца XVIІІ стагоддзя. Не існуе з 1964 года. У Дуброўках жылі сем'і братоў Лаўрэна (Лаўрыка) Кірэева сына і Сямёна Кірэева сына Мазойлавых: Лаўрэн Кірэеў сын Мазойлаў, прыкладна 1750 года нараджэння. Памёр у 1807 годзе. Ягоныя сыны: Цімох, Рыгор, Васіль, Аўрам. Унук Павел (Цімохаў сын). Сямён Кірэеў сын Мазойлаў, прыкладна 1752 года нараджэння. Памёр у 1806 годзе. Ягоны сын Сідар (1801 года нараджэння). У 1834 годзе Сідар ужо жыхар Баўсуноў – дваровы чалавек паноў Азерскіх. На той час меў жонку Сцепаніду Іванаву дачку і сына Івана. Потым нарадзіўся сын Сямён і дачка Хрысціна. Баўсунскія настаўніцы Наталля Ігнацьеўна і Праскоўя Ігнацьеўна Масайлавы з'яўляюцца нашчадкамі менавіта гэтай галіны роду, Сідар іх прадзед, а Сямён Кірэеў – прапрадзед. У канцы ХІХ – пачатку ХХ стст. у Баўсунах жылі Мазайлавы - пераважна нашчадкі Сямёна Кірэева Мазайлава. З нашчадкаў Лаўрэна Кірэева Мазайлава ў вёсцы згадваецца толькі Сцяпан Аўрамаў Мазайлаў. З 1896 г. па 1901 г. некалькіх баўсунскіх сем’яў перасяліліся ў Табольскую губерню. Сярод іх і сям’я Рыгора Сямёнава Мазайлава (пяць чалавек). Яны пасяліліся ў Лябёдкаўскім пасёлку Бальша-Пясчанскай воласці Цюкалінскага ўезда (Цяпер – Называеўскі раён Омскай вобласці). У 1911 г. сярод тых жыхароў, якія купілі зямлю ў памешчыка Стэфана Кана былі Сцяпан Сямёнаў і Ігнат Сямёнаў Мазайлавы. Сем’і гэтых двух братоў жылі ў Казацкіх Балсунах і ў 1920-х гадах. Што цікава, Сцяпан застаўся Мазайлавым, а вось прозвішча Ігната і ягоных дзяцей стала пісацца «Масайлаў» - праз літару «с». Мікіта Сцяпанавіч Мазайлаў, 1889 г.н., быў рэпрэсіраваны савецкай уладай. Яго арыштавалі 20 красавіка 1933 г. і прысудзілі 3 гады высылкі. Быў вызвалены, рэабілітаваны 23 сакавіка 1989 года.

Даваенныя настаўнікі баўсунскай школы. У сярэдзіне 1920-х гг. загадчыкам Балсуноўскай школы быў Шаўцоў Фёдар Рыгоравіч. Настаўнікам – Аксёненка Мікіта Кузьміч. Куранны М.М., 1922 г. н., у сваіх успамінах піша, што ў 1-м класе (канец 1920-х – пачатак 1930-х гадоў) яго вучыла нейкая Ніна Дзмітрыеўна. Загадчыкам школы быў Шаўцоў Фёдар Рыгоравіч. У 2-м класе яго вучыў Герман Леанід Майсеевіч. 3-і клас Язерская Таццяна Андрэеўна Язерская Марыя Андрэеўна 4-ы клас Грамыка Лідзія Сямёнаўна Новікава Ніна Аляксандраўна 5-6 класы: Бухаўцоў Навум Юр’евіч Грошыкаў Іван Іванавіч Язерскі Міхаіл Мікалаевіч Гарошка Аляксандр Рыгоравіч Лушчай Гаша Філіпаўна Масайлава Праскоўя Ігнацьеўна Шэлюта Сямён Андрэевіч Сакалоўскі Сямён Антонавіч Драчоў Іван Сідаравіч Канцавы Васіль Кліменцьевіч Дзямідаў Аляксандр.

КУЧАРАЎ Прозвішча «Кучараў» паходзіць ад слова «кучар» – то-бок, той, хто кіруе запрэжанымі коньмі (ням. Kutscher). Па-беларуску – вознік, вазніца, фурман. Майсей Іванаў Зубар – пасынак дваровага чалавека паноў Азерскіх Антона Антонава Зубара, верагодна служыў у паноў фурманам (кучарам). Так яго і звалі – Кучар. Пасля падзелу маёнтка паміж нашчадкамі Герасіма Азерскага ў 1857 г. Майсей Іванаў належаў памешчыцы Наталлі Маскалёвай. У 1858 г. яго сям’я налічвала шэсць чалавек: Майсей Іванаў Зубар 28 гадоў, ( 1829 г.н.); жонка Марыя Кірэева, 24 гады; сын Хама, 1 год; сястра Ганна Іванава, 31 год; швагер (муж сястры) Кузьма Лявонаў Шумелаў, 31 год; Кузьмін сын Павел, 1 год. Пазней у Майсея нарадзіліся сыны Васіль, Еўдакім і Кандрат. Вось ягоныя сыны Васіль, Еўдакім, Кандрат, Хама і пляменнік Павел (сын швагера Кузьмы Шумелава) і атрымалі ў Баўсунах спачатку мянушку, а потым і прозвішча Кучараў. Спачатку прозвішча «Кучаравы» пачалі пісаць у метрычных кнігах лецяхоўскай царквы (не пазней за 1880-я гг.), а пасля рэвалюцыі1917 г. і ў іншых дакументах. Напрыклад, у метрычнай кнізе лецяхоўскай царквы за 1916 г. можна прачытаць наступныя радкі з прозвішчам «Кучараў»: «10 Февраля 1916 года. Деревни Болсунов крестьянина Кодрата Моисеева КУЧЕРОВА умерла дочь Пелагия, 4 года, от худосочия». Васіль Майсееў Кучараў у 1900 г. перасяліўся разам з сям’ёй (3 чалавекі) з Баўсуноў у вёску Наваказанку Сладкоўскай воласці Ішымскага ўезда Табольскай губерні. Пасля пераезда ў Сібір Васіль Майсееў Кучараў ізноў, як і бацька, зрабіўся Зубарам, бо так ягонае прозвішча пісалася ў рэвізскіх сказках. А ягоныя нашчадкі ў Сібіры пісаліся ўжо не Зубары, а Зубаравы – з канчаткам –аў (-ов). У канцы ХІХ-пачатку ХХ ст. прозвішча «Зубар» і ў Баўсунах таксама стала пісацца «Зубараў». У 1920-х гг.у Казацкіх Балсунах жылі тры сям’і Кучаравых: сем’і Еўдакіма Майсеевіча, Кандрата Майсеевіча і Аксінні Сцяпанаўны.